नासाच्या हबल दुर्बिणीतून ‘एग नेब्युला’चे अद्भुत रहस्य उलगडले

नासाच्या हबल स्पेस टेलिस्कोपने अलीकडेच घेतलेल्या नवीन प्रतिमेमुळे ‘एग नेब्युला’ (Egg Nebula) या रहस्यमय अंतराळीय रचनेबद्दल अनेक आश्चर्यकारक तपशील समोर आले आहेत. या प्रतिमेमध्ये नव्याने बाहेर पडलेल्या ताऱ्याच्या धुळीमुळे तयार झालेला प्रकाश आणि सावल्यांचा अनोखा संगम स्पष्टपणे दिसतो, अशी माहिती नासाने दिली आहे.

हा नेब्युला पृथ्वीपासून सुमारे 1,000 प्रकाशवर्ष अंतरावर सायग्नस (Cygnus) या तारकासमूहात स्थित आहे. या नेब्युलाच्या मध्यभागी एक तारा आहे, मात्र तो दाट धुळीच्या ढगांमागे लपलेला असल्यामुळे थेट दिसत नाही.

शास्त्रज्ञांच्या मते, या नेब्युलाची रचना एका अंड्यासारखी दिसते. जणू काही मध्यभागी “पिवळा बलक” असून त्याभोवती गडद आणि अपारदर्शक “पांढरा भाग” आहे. हबल स्पेस टेलिस्कोपच्या अत्यंत शक्तिशाली इमेजिंग तंत्रज्ञानामुळेच या गुंतागुंतीच्या रचनेचे स्पष्ट निरीक्षण करता आले आहे.

प्री-प्लॅनेटरी नेब्युलाची सुरुवातीची अवस्था

संशोधकांच्या मते, एग नेब्युला हा आतापर्यंत सापडलेला सर्वात तरुण आणि जवळचा प्री-प्लॅनेटरी नेब्युला असू शकतो. प्री-प्लॅनेटरी नेब्युला म्हणजे ग्रहासारख्या नेब्युला तयार होण्यापूर्वीची संक्रमण अवस्था.

जेव्हा सूर्याप्रमाणे असलेल्या ताऱ्यांमधील हायड्रोजन आणि हीलियम इंधन संपायला लागते, तेव्हा ते त्यांच्या बाहेरील स्तरांना अंतराळात फेकू लागतात. या प्रक्रियेमुळे वायू आणि धुळीचे ढग तयार होतात, ज्यांना प्लॅनेटरी नेब्युला म्हणतात. मात्र या नावाचा ग्रहांशी काहीही संबंध नसतो.

प्रकाश आणि धुळीचे अनोखे दृश्य

सध्या एग नेब्युला या प्रारंभिक अवस्थेत आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, हा नेब्युला मुख्यतः मध्यभागी असलेल्या ताऱ्याच्या प्रकाशाचे परावर्तन करून चमकतो. हा प्रकाश धुळीतील एका ध्रुवीय छिद्रातून बाहेर पडतो आणि काही शतके पूर्वी ताऱ्याच्या पृष्ठभागावरून बाहेर फेकलेल्या धुळीच्या डिस्कमधून प्रवास करतो.

हबलने घेतलेल्या प्रतिमेत दोन तेजस्वी प्रकाशकिरण दिसतात, जे मरणासन्न ताऱ्यापासून बाहेर पडत आहेत. हे किरण वेगाने हालचाल करणाऱ्या ध्रुवीय लोब्सना अधोरेखित करतात. हे लोब्स नेब्युलाभोवती असलेल्या जुन्या आणि मंद गतीने हालणाऱ्या धुळीच्या वर्तुळांना छेद देत पुढे जाताना दिसतात.

लपलेल्या सहकारी ताऱ्यांची शक्यता

शास्त्रज्ञांच्या मते, या संरचनांचा आकार आणि गती पाहता असे सूचित होते की या प्रक्रियेमध्ये एक किंवा अधिक लपलेले सहकारी तारे महत्त्वाची भूमिका बजावत असावेत. हे तारे मध्यभागी असलेल्या दाट धुळीच्या डिस्कमध्ये लपलेले असू शकतात.

नवीन तारे आणि ग्रहांच्या निर्मितीत योगदान

अशा प्रकारचे वृद्ध तारे मोठ्या प्रमाणात कॉस्मिक धूळ निर्माण करतात आणि ती अंतराळात पसरवतात. हीच धूळ पुढे नवीन तारे आणि ग्रह प्रणालींच्या निर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावते. आपल्या सौरमालेतील पृथ्वी आणि इतर खडकाळ ग्रहही सुमारे 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी अशाच प्रक्रियेतून तयार झाले असल्याचे मानले जाते.

हबलचे अनेक वर्षांचे निरीक्षण

हबल स्पेस टेलिस्कोपने एग नेब्युलाचा अनेक वेळा अभ्यास केला आहे. सुरुवातीला WFPC2 (Wide Field and Planetary Camera 2) या उपकरणाद्वारे दृश्यमान प्रकाशात प्रतिमा घेतली गेली. त्यानंतर 1997 मध्ये NICMOS (Near Infrared Camera and Multi-Object Spectrometer) द्वारे इन्फ्रारेड प्रतिमा मिळाल्या.

2003 मध्ये ACS (Advanced Camera for Surveys) च्या निरीक्षणातून नेब्युलाभोवती असलेल्या धुळीच्या लाटा स्पष्ट दिसल्या. पुढे 2012 मध्ये WFC3 (Wide Field Camera 3) द्वारे घेतलेल्या प्रतिमांमुळे मध्यभागी असलेला धुळीचा ढग आणि वायूंचा तीव्र प्रवाह अधिक स्पष्टपणे दिसला.

नुकतीच प्रसिद्ध झालेली नवीन प्रतिमा 2012 मधील माहिती आणि अतिरिक्त निरीक्षणे एकत्र करून तयार करण्यात आली आहे. त्यामुळे एग नेब्युलाचे आतापर्यंतचे सर्वात स्पष्ट आणि तपशीलवार चित्र मिळाले आहे.

डिस्क्लेमर:
हा लेख उपलब्ध वैज्ञानिक माहिती आणि सार्वजनिक स्रोतांवर आधारित आहे. यामध्ये दिलेली माहिती शैक्षणिक व माहितीपर उद्देशाने सादर केली आहे. अंतराळ संशोधनासंबंधी अधिकृत आणि अद्ययावत माहितीसाठी संबंधित वैज्ञानिक संस्था किंवा अधिकृत स्त्रोतांचा संदर्भ घ्यावा.