अभियांत्रिकी शिक्षणाचा उगम : जगातील पहिल्या अभियांत्रिकी विद्यापीठाची प्रेरणादायी कहाणी

मुंबई : आज जगातील सर्वोत्तम अभियांत्रिकी संस्थांचा उल्लेख झाला की भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IIT), स्टॅनफर्ड विद्यापीठ किंवा मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (MIT) यांसारखी नावे प्रथम समोर येतात. आधुनिक तंत्रज्ञान, संशोधन आणि नवकल्पनांमध्ये या संस्थांचे योगदान मोठे आहे. मात्र अभियांत्रिकी शिक्षणाचा इतिहास यापेक्षा खूप जुना आहे.

अभियांत्रिकी शिक्षणाची औपचारिक सुरुवात अठराव्या शतकाच्या प्रारंभी युरोपमध्ये झाली. १८ जानेवारी १७०७ रोजी तत्कालीन हॅब्सबर्ग साम्राज्याच्या प्राग शहरात सम्राट जोसेफ प्रथम यांच्या आदेशाने एका विशेष तांत्रिक शिक्षण संस्थेची स्थापना करण्यात आली. आज ही संस्था चेक टेक्निकल युनिव्हर्सिटी (Czech Technical University - CTU) या नावाने ओळखली जाते आणि तिला जगातील पहिले अभियांत्रिकी विद्यापीठ मानले जाते.

या संस्थेची कल्पना किल्लेबांधणी तज्ज्ञ ख्रिश्चन जोसेफ विलेनबर्ग यांनी मांडली होती. युद्धकाळात संरक्षणात्मक बांधकामे, किल्ले आणि नागरी प्रकल्पांसाठी प्रशिक्षित अभियंत्यांची गरज वाढत होती. त्यामुळे तांत्रिक शिक्षण देणारी संस्था उभारण्याचा प्रस्ताव सम्राटांनी मंजूर केला आणि अभियांत्रिकी शिक्षणाचा नवा अध्याय सुरू झाला.

सुरुवातीच्या काळात अभ्यासक्रम मर्यादित पण अत्यंत उपयुक्त होता. विद्यार्थ्यांना किल्लेबांधणी, सर्वेक्षण, नकाशे तयार करणे, जलनिस्सारण व्यवस्था आणि बांधकाम नियोजन यांसारख्या विषयांचे शिक्षण दिले जात असे. रस्ते, पूल आणि संरक्षणात्मक संरचना उभारण्यासाठी आवश्यक असलेले कौशल्य विकसित करणे हेच मुख्य उद्दिष्ट होते.

काळानुसार या संस्थेचा विस्तार झाला. यांत्रिक अभियांत्रिकी, तांत्रिक रसायनशास्त्र, जलव्यवस्थापन आणि रस्ते बांधणी यांसारखे नवीन विभाग सुरू झाले. औद्योगिक क्रांतीनंतर अभियांत्रिकी शिक्षणाला अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आणि ते केवळ संरक्षण क्षेत्रापुरते मर्यादित न राहता उद्योग, उत्पादन आणि विकासाचे प्रमुख साधन बनले.

चेक टेक्निकल युनिव्हर्सिटीच्या पाठोपाठ जर्मनीतील टीयू ब्राऊनश्वाइग (१७४५), इस्तंबूल टेक्निकल युनिव्हर्सिटी (१७७३) आणि क्लॉस्थल युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी (१७७५) यांसारख्या संस्थांची स्थापना झाली. या संस्थांनी युरोपच्या औद्योगिक प्रगतीला मोठी चालना दिली.

आजच्या काळात चेक टेक्निकल युनिव्हर्सिटीमध्ये एरोस्पेस अभियांत्रिकी, रोबोटिक्स, जैववैद्यकीय अभियांत्रिकी, पर्यावरण अभियांत्रिकी आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांसारखे शंभरहून अधिक अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. तीनशे वर्षांपूर्वी कल्पनाही करता येणार नाही अशा आधुनिक तंत्रज्ञान क्षेत्रांमध्ये हे विद्यापीठ महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.

भारतातील अभियांत्रिकी शिक्षणाची सुरुवात १८४७ मध्ये रुडकी येथे स्थापन झालेल्या अभियांत्रिकी महाविद्यालयापासून झाली. सिंचन आणि पायाभूत सुविधांसाठी अभियंते तयार करण्याच्या उद्देशाने सुरू झालेली ही संस्था पुढे आयआयटी रुडकी म्हणून देशातील अग्रगण्य तांत्रिक संस्थांपैकी एक बनली.

प्रागमधील किल्लेबांधणीपासून ते आजच्या अंतराळ संशोधन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि हवामान बदल उपाययोजनांपर्यंत अभियांत्रिकी क्षेत्राने मोठा प्रवास केला आहे. समाजाच्या गरजांनुसार विकसित होत गेलेले हे शिक्षण आज मानवजातीच्या प्रगतीचे एक महत्त्वाचे साधन बनले आहे.

जगातील पहिल्या अभियांत्रिकी विद्यापीठाची ही कहाणी केवळ इतिहास नाही, तर ज्ञान, नवकल्पना आणि विकासाच्या दिशेने मानवाने केलेल्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांची प्रेरणादायी गाथा आहे.

अस्वीकरण : हा लेख उपलब्ध ऐतिहासिक व वृत्तमाहितीच्या आधारे तयार करण्यात आला आहे. याचा उद्देश वाचकांना अभियांत्रिकी शिक्षणाच्या इतिहासाची माहिती देणे हा आहे.