अंतराळ संशोधन क्षेत्रात पुन्हा एकदा मोठी उत्सुकता निर्माण झाली आहे. NASA ने नुकतेच एका मरणासन्न ताऱ्याचे अद्भुत आणि अत्यंत स्पष्ट फोटो प्रसिद्ध केले आहेत. हे चित्र James Webb Space Telescope ने टिपले असून त्यात ताऱ्याभोवती तयार होत असलेला तेजस्वी वायू व धुळीचा ढग स्पष्ट दिसतो.
शास्त्रज्ञांनी या नेब्युलाला अधिकृतपणे PMR 1 असे नाव दिले आहे. मात्र त्याच्या दिसण्यामुळे त्याला “Exposed Cranium” (उघड्या कवटीतील मेंदू) असे टोपणनाव देण्यात आले आहे.
या चित्रात एक विशाल वायूचा थर आणि आत अधिक गुंतागुंतीची रचना दिसते. बाहेरील थर मुख्यतः हायड्रोजन वायूपासून बनलेला असून, तारा आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात पोहोचल्यावर त्याने बाहेर फेकलेला आहे.
आतील भागात विविध वायूंचे मिश्रण दिसते आणि त्याची रचना अधिक स्पष्ट व स्तरित आहे. नेब्युलाच्या मध्यभागी दिसणारी गडद रेषा कदाचित ताऱ्याच्या केंद्रातून झालेल्या शक्तिशाली उर्जाविस्फोटामुळे तयार झाली असावी, असे संशोधकांचे मत आहे.
या नवीन प्रतिमा दोन अत्याधुनिक उपकरणांच्या मदतीने तयार करण्यात आल्या आहेत:
NIRCam (Near-Infrared Camera) – जवळील अवरक्त प्रकाश टिपते
MIRI (Mid-Infrared Instrument) – मध्यम अवरक्त प्रकाश टिपते
या दोन्ही उपकरणांमुळे वायू आणि धुळीचे सूक्ष्म तपशील अधिक स्पष्टपणे दिसू शकले.
PMR 1 हे नेब्युला सुमारे दहा वर्षांपूर्वी प्रथम अवरक्त प्रकाशात दिसले होते. त्या वेळी ते Spitzer Space Telescope ने पाहिले होते. मात्र त्या प्रतिमा मर्यादित स्पष्टतेच्या होत्या.
आता James Webb Space Telescope मुळे त्याची मेंदूसारखी रचना अधिक ठळकपणे दिसू लागली आहे.
जेव्हा एखादा तारा आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात पोहोचतो, तेव्हा तो आपल्या बाह्य थरांना अवकाशात फेकतो. यामुळे नेब्युला तयार होतो — वायू व धुळीचे तेजस्वी, रंगीबेरंगी ढग.
जर तारा अत्यंत विशाल असेल, तर पुढील टप्प्यात तो सुपरनोव्हा स्फोटाने फुटू शकतो. अशा स्फोटातून नवीन तारे आणि ग्रहांच्या निर्मितीसाठी आवश्यक घटक अवकाशात पसरतात.
James Webb Space Telescope हे अत्यंत शक्तिशाली अवरक्त दुर्बीण आहे. ते बिग बँगनंतर निर्माण झालेल्या पहिल्या प्रकाशापासून ते तारे, ग्रह आणि जीवनास पोषक असलेल्या सौरमालांच्या निर्मितीपर्यंत संपूर्ण विश्वाचा अभ्यास करते.
या नव्या प्रतिमांमुळे विश्वातील ताऱ्यांच्या जन्म–मृत्यूच्या प्रक्रियेबद्दल अधिक सखोल माहिती मिळण्यास मदत होणार आहे.
हा लेख उपलब्ध वृत्तांवर आणि सार्वजनिक माहितीवर आधारित आहे. अंतराळ संशोधनातील माहिती सतत अद्ययावत होत असते, त्यामुळे पुढील संशोधनानुसार तपशील बदलू शकतात. येथे दिलेली माहिती केवळ सामान्य वाचकांसाठी समजावून सांगण्याच्या उद्देशाने सादर करण्यात आली आहे. वैज्ञानिक निष्कर्षांसाठी अधिकृत संस्थांच्या प्रकाशनांचा संदर्भ घ्यावा.
तंत्रज्ञानाच्या युगात पत्रकारितेचे महत्त्व
बदलत्या हवामानाचे आपल्यावर परिणाम
बदलत्या हवामानाचे आपल्यावर परिणाम
