लोकमान्य टिळक आणि "गीतारहस्य" – मंडालेच्या तुरुंगातून साकारलेली अमर रचना
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे महान सेनानी आणि तात्त्विक विचारवंत लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी १९१५ साली "गीतारहस्य" या महान ग्रंथाची रचना ब्रम्हदेशातील मंडालेच्या तुरुंगात केली. या ग्रंथाने भारतीय जनमानसात राष्ट्रीयतेचा नवा प्रकाश टाकला आणि भगवद्गीतेचा कर्मयोगी विचार सामान्यांपर्यंत पोहोचवला.
 
    गीतारहस्य लेखनाची प्रेरणा
टिळक तुरुंगात असताना त्यांनी आपल्या मनातील विचार, तात्त्विक शंका, आणि गीतेतील संदेश यावर विचार करत करत एक गूढ उकलण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी पाहिले की गीतेतील अनेक भाष्यकारांनी गीतेला भक्तीमार्ग किंवा संन्यासमार्गाशी जोडले, पण टिळक म्हणतात:

"भगवद्गीतेचा खरा संदेश म्हणजे कर्तव्याचे पालन करत कर्म करत राहा, हेच आहे.

    गीतारहस्य ग्रंथाची पार्श्वभूमी
टिळकांना इंग्रज सरकारने १९०८ साली "देशद्रोहाच्या" आरोपाखाली अटक केली आणि त्यांना ब्रह्मदेशातील (आताचा म्यानमार) मंडाले तुरुंगात सहा वर्षांची शिक्षा झाली. या तुरुंगवासात त्यांनी आत्ममंथन केले, विविध ग्रंथांचे अध्ययन केले आणि भगवद्गीतेचा गहन अभ्यास केला.

  "कर्मयोग" याची नवी मांडणी
टिळकांनी गीतेतील कर्मयोग या संकल्पनेवर भर दिला. ते म्हणतात,

“गीतेचा मूळ संदेश 'कर्म करणे' हाच आहे – निष्काम कर्मयोग.”
याआधी गीतेची मुख्य भावना भक्ती किंवा ज्ञान यावर आधारित समजली जात होती, पण टिळकांनी गीतेचा अर्थ कृतीप्रधान असा मांडला. त्यांच्या मते, भगवंत कर्म करण्याचे आदेश देतो आणि निसर्गाच्या नियमानुसार कर्म करणे हेच जीवनाचे ध्येय आहे.

   गीतारहस्य ग्रंथाचे महत्त्व
गीतेचे तात्त्विक आणि राष्ट्रीय मूल्य स्पष्ट करणारा अभ्यासपूर्ण ग्रंथ
भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात "कृती" आणि "कर्तव्य" यांचा संदेश देणारा मार्गदर्शक
तात्त्विक दृष्टिकोनातून राजकीय विचारांची बैठक तयार करणारा दस्तऐवज
शिक्षण, संस्कृती, आणि राष्ट्रनिर्मिती यामध्ये आजही उपयोगी

  लोकमान्यांचे विचार – आजही प्रेरणादायक
आजही टिळकांच्या "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच" या घोषणा जितकी प्रेरणादायक आहे, तितकेच "गीतारहस्य" हे ग्रंथ देखील भारतीय विचारधारेच्या गाभ्याला उजाळा देणारे आहे.

लोकमान्य टिळक यांचा तात्त्विक दृष्टिकोन
लोकमान्य टिळक हे केवळ राजकीय नेते नव्हते, तर तत्त्वज्ञान, इतिहास, धर्मशास्त्र आणि गणिताचेही गाढे अभ्यासक होते. त्यांनी भगवद्गीता या ग्रंथाला केवळ धार्मिक पुस्तक न मानता, एक प्रेरणादायी जीवनशास्त्र म्हणून पाहिले.

 गीतारहस्य ग्रंथाची वैशिष्ट्ये
शास्त्रीय अभ्यास – गीतेतील प्रत्येक अध्यायाचे श्लोकवार विश्लेषण.
तर्कशुद्ध मांडणी – प्रत्येक विचार मागे संदर्भ व तात्त्विक आधार.
राष्ट्रीय संदेश – कर्म करत राहण्याचा उपदेश म्हणजेच राष्ट्रकार्याचे महत्त्व.
काळाच्या पुढे जाणारी दृष्टी – यातील विचार आजही आधुनिक काळात उपयोगी.

  महत्त्वाचा संदेश
"धर्म म्हणजे केवळ पूजा-अर्चा नाही, तर कर्तव्यनिष्ठतेने कर्म करत राहणे हेच खरे धर्म आहे." – लोकमान्य टिळक

  निष्कर्ष
लोकमान्य टिळकांनी मंडालेच्या तुरुंगात लिहिलेल्या "गीतारहस्य" ग्रंथाने केवळ गीतेचा अर्थ बदलून टाकला नाही, तर एक नवा क्रांतीकारी विचार भारतीय मनात पेरला. ही रचना केवळ धार्मिक ग्रंथ नव्हे, तर राष्ट्रनिर्माणाचा विचार देणारी प्रेरणाग्रंथ म्हणून आजही वाचली जाते.