चांद्रयान-३ चे चंद्रावरील नवे शोध: शांत पृष्ठभागाखाली दडलेले विद्युत् रहस्य

चंद्राच्या शांत आणि निर्विकार दिसणाऱ्या पृष्ठभागाखाली एक वेगळंच जग लपलेलं आहे. भारताच्या चांद्रयान-३ मोहिमेने चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळील परिसरात एक सजीव, विद्युत् भारित वातावरण असल्याचे उलगडले आहे. या शोधांमुळे चंद्राच्या अदृष्य विद्युत् क्रियाकलापांची नवी ओळख मिळत आहे.

विक्रम लँडरने काय निरीक्षण केले?

२३ ऑगस्ट ते ३ सप्टेंबर २०२३ दरम्यान, विक्रम लँडरने चंद्राच्या पृष्ठभागाजवळील प्लाझ्माचे मोजमाप केले.
हे चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावरून मिळालेले पहिले प्रत्यक्ष प्लाझ्मा निरीक्षण आहे.

प्लाझ्मा म्हणजे काय?
आईन (ions) आणि इलेक्ट्रॉन्सचे मिश्रण—सूर्यप्रकाश आणि विद्युत् क्षेत्रांना तीव्र प्रतिक्रिया देणारे, उर्जायुक्त माध्यम.

चंद्रावर प्लाझ्मा मुख्यतः दोन प्रक्रियांमुळे तयार होतो:

• सौर वाऱ्याचा प्रभाव (Solar Wind)

• फोटोइलेक्ट्रिक प्रभाव, ज्यात सूर्यप्रकाश चंद्रमातीतील इलेक्ट्रॉन्स बाहेर ढकलतो

विक्रमवरील RAMBHA-LP या उपकरणाने खालील मोजमाप केले:

• इलेक्ट्रॉन घनता: ३८० ते ६०० इलेक्ट्रॉन प्रति घन सेंटीमीटर
  (पूर्वीच्या दूरस्थ निरीक्षणांपेक्षा जास्त)

• इलेक्ट्रॉन तापमान: ३,००० ते ८,००० केल्विन
  (ऊर्जायुक्त आणि सक्रिय पृष्ठभागाचे संकेत)

हे परिणाम चंद्राच्या ‘सूक्ष्म आयनोस्फियर’चे अस्तित्व अधिक स्पष्ट करतात.

चंद्राच्या गतीनुसार प्लाझ्मामध्ये कसे बदल होतात?

अभ्यासातून लक्षात आले की प्लाझ्मा वातावरण चंद्राच्या कक्षीय स्थितीनुसार बदलते.

• दिवसा: सूर्याचा प्रत्यक्ष परिणाम, सौर वाऱ्याचा अधिक प्रभाव

• पृथ्वीच्या मॅग्नेटोटेलमध्ये प्रवेश करताना:
  पृथ्वीमधून येणारे चार्ज्ड कण मुख्य भूमिका बजावतात

ISRO च्या Lunar Ionospheric Model नुसार या स्तरात CO₂ आणि जलवाष्पासारखे अणू-आयन (molecular ions) देखील असू शकतात. यामुळे ध्रुवीय परिसराचे वैज्ञानिक आकलन अधिक वाढले आहे.

RAMBHA-LP चे निष्कर्ष महत्त्वाचे का?

• हे उपकरण विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्रातील स्पेस फिजिक्स लॅबोरेटरीने विकसित केले.

• मिळालेल्या माहितीमुळे भविष्यातील चंद्रावरच्या मानवी मोहिमा, रोव्हर चाचण्या आणि ध्रुवीय तळांकरिता आवश्यक असलेली मूलभूत माहिती मिळते.

• प्लाझ्मामुळे रोव्हर, लँडर आणि उपकरणांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो—अशा परिस्थितींचा अभ्यास या डेटामुळे शक्य होतो.

चांद्रयान-३: भारताच्या अवकाश प्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा

चांद्रयान-३ हे भारताचे तिसरे चांद्र मिशन असून त्याचे मुख्य उद्दिष्ट होते:

• सौम्य लँडिंग दाखवणे

• रोव्हर चालवणे आणि प्रयोग करणे

• पृष्ठभागाचा अभ्यास: तापमान, प्लाझ्मा, भूकंपीय हालचाल इत्यादी

२०२३ मध्ये दक्षिण ध्रुवाजवळील लँडिंगसह, भारताने चंद्र संशोधनात मोठा टप्पा गाठला.

चांद्रयान-३ चे निरीक्षण चंद्राच्या शांत पृष्ठभागामागील लपलेले विद्युत् वातावरण उलगडत आहे. या निष्कर्षांमुळे भविष्यातील वैज्ञानिक संशोधन आणि मानवी मोहिमांना मजबूत पाया मिळेल—आणि चंद्राच्या ध्रुवीय प्रदेशांतील अजूनही अनभिज्ञ असलेल्या रहस्यांच्या दिशेने वाट मोकळी होईल.

सूचना (Disclaimer): हा लेख केवळ माहितीपुरक आहे. अवकाश संशोधनाशी संबंधित वैज्ञानिक माहिती काळानुसार बदलू शकते. अधिकृत आणि अद्ययावत माहितीसाठी ISRO किंवा संबंधित वैज्ञानिक संस्थांच्या स्त्रोतांचा संदर्भ घ्यावा.