चांद्रयान-२ ने दिला चंद्रावरील महत्त्वाचा पुरावा — सूर्याच्या विकिरणामुळे चंद्राच्या वातावरणात वाढ 

भारताच्या चांद्रयान-२ मोहिमेतील एका वैज्ञानिक उपकरणाने वैज्ञानिकांनी आधीच केलेल्या एका भाकीताला प्रत्यक्ष पुष्टी दिली आहे — ती म्हणजे सूर्याच्या कोरोनल मास इजेक्शन (CME) नावाच्या मोठ्या सौर घटनांदरम्यान चंद्राच्या वातावरणात (exosphere) अणूंच्या घनतेत होणारी वाढ.

 चंद्राचे वातावरण म्हणजे काय?

चंद्रावर पृथ्वीप्रमाणे दाट वातावरण नाही. त्याऐवजी त्याच्या पृष्ठभागाच्या अगदी जवळ एक अत्यंत विरळ स्तर असतो, ज्याला “एक्झोस्फीअर (Exosphere)” म्हणतात.
हा स्तर सौर विकिरण, सौर वारे आणि उल्कापातांच्या धक्क्यांमुळे तयार झालेल्या अणूंनी बनलेला असतो.

 सूर्याचा प्रभाव — कोरोनल मास इजेक्शन (CME)

जेव्हा सूर्याच्या पृष्ठभागावरून प्लाझ्माचा (गॅस आणि विद्युतभारित कणांचा) एक मोठा विस्फोट बाहेर फेकला जातो, त्याला कोरोनल मास इजेक्शन म्हणतात.
अशा वेळी हे कण थेट चंद्राच्या पृष्ठभागावर आदळतात आणि अधिक अणू बाहेर फेकले जातात.
यामुळे चंद्राच्या एक्झोस्फीअरची घनता वाढते.

पृथ्वीप्रमाणे चंद्राकडे चुंबकीय क्षेत्र नसल्याने तो या सौर वादळांपासून स्वतःचे संरक्षण करू शकत नाही. त्यामुळे त्याच्यावर सूर्याचा परिणाम अधिक तीव्रतेने होतो.

 चांद्रयान-२ चे उपकरण — CHACE-2

इस्रोच्या चांद्रयान-२ मोहिमेतील ‘Chandra’s Atmospheric Composition Explorer-2 (CHACE-2)’ या उपकरणाने मे २०२४ मध्ये घडलेल्या काही तीव्र CME घटनांदरम्यान हा बदल नोंदवला.
त्यावेळी चंद्राच्या सूर्यप्रकाशित भागातील एकूण दाबात लक्षणीय वाढ आढळली.

 वैज्ञानिक निष्कर्ष

हा अभ्यास Geophysical Research Letters या प्रतिष्ठित विज्ञान जर्नलमध्ये प्रकाशित झाला असून,
याचे प्रमुख संशोधक आहेत एम. बी. धन्या, इस्रोच्या विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्रातील वैज्ञानिक.

त्यांच्या मते,

“हा चंद्राच्या एक्झोस्फीअरच्या घनतेत CME दरम्यान वाढ झाल्याचा पहिला प्रत्यक्ष पुरावा आहे.”

 संशोधनाचे महत्त्व

हा शोध अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे कारण तो चंद्राच्या वातावरणातील बदल, सूर्याचा प्रभाव आणि अंतराळ हवामान (Space Weather) याबाबत नवे ज्ञान देतो.
ही माहिती भारताच्या २०४० पर्यंत मानवाला चंद्रावर पाठविण्याच्या उद्दिष्टासाठी उपयुक्त ठरणार आहे.

याचबरोबर भविष्यातील चंद्रावरील वास्तू (Lunar Habitats) तयार करताना वैज्ञानिकांना अशा तीव्र सौर घटनांचा विचार करावा लागेल, कारण त्या तात्पुरते चंद्राचे वातावरण बदलू शकतात.

 इतर ग्रहांवरील अभ्यासासाठीही उपयोगी

या निरीक्षणांमुळे केवळ चंद्राचाच नव्हे तर बुध, लघुग्रह आणि इतर ग्रहांच्या एक्झोस्फीअरचा अभ्यास करण्यासाठीही मदत होईल.
अशा संशोधनांमुळे सौरमालेबाहेरील ग्रहांवरील वातावरण समजून घेण्यासाठीही नवीन दृष्टीकोन मिळू शकतो.

भारताच्या चांद्रयान मोहिमेने पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे की भारतीय विज्ञान जगाला नव्या सीमांकडे नेण्याची क्षमता ठेवते.
हा शोध केवळ चंद्रावरचा नाही, तर मानवाच्या अंतराळ प्रवासातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. 

अस्वीकरण (Disclaimer):
हा लेख भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) व संबंधित वैज्ञानिक अभ्यासांवर आधारित माहितीपूर्ण स्वरूपात तयार करण्यात आला आहे. यामध्ये दिलेली माहिती वैज्ञानिक संशोधनाच्या निष्कर्षांवर आधारित असून, ती केवळ शैक्षणिक आणि ज्ञानवर्धक उद्देशाने सादर केली आहे.