कचऱ्यातून कोटींचा उद्योग: अनसूया आणि काशीनाथ जेना यांची प्रेरणादायी यशोगाथा

ओडिशातील एका छोट्याशा गावात राहणारे अनसूया जेना आणि काशीनाथ जेना हे साधे शेतकरी दाम्पत्य. केळीची शेती हाच त्यांच्या कुटुंबाचा मुख्य आधार. मात्र या शेतीतून दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात कचरा निर्माण होत असे—कापलेली खोडे, सोललेले देठ आणि वाळलेली पाने. बहुतांश शेतकरी हा कचरा जाळून टाकत किंवा शेतातच सडू देत. पण जेना दाम्पत्याने या “कचऱ्या”कडे समस्या म्हणून नव्हे, तर संधी म्हणून पाहिलं.

कल्पनेची सुरुवात

“या कचऱ्यातून काहीतरी उपयोगी, टिकाऊ आणि उत्पन्न देणारं तयार करता येईल का?” हा प्रश्न त्यांच्या मनात सतत घोळत राहिला. मोठं भांडवल नव्हतं, आधुनिक यंत्रसामग्री नव्हती—होती फक्त मेहनत, चिकाटी आणि शिकण्याची प्रचंड तयारी.

सुरुवातीला त्यांनी छोट्या पातळीवर प्रयोग सुरू केले. केळीच्या खोडापासून तंतू काढणे, ते स्वच्छ करून वाळवणे आणि त्यापासून दोऱ्या, चटया, पिशव्या तयार करणे—हे सर्व त्यांनी स्वतः अनुभवातून शिकून घेतलं.

 “शून्य कचरा”ची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी

हळूहळू त्यांना उमगलं की केळीचा प्रत्येक भाग उपयोगात आणता येतो—

• खोड → तंतू

• उरलेला भाग → सेंद्रिय खत

• काही घटक → जैवइंधन व खाद्यपदार्थ

यातूनच “शून्य कचरा” ही संकल्पना प्रत्यक्षात उतरू लागली. २०२१ मध्ये त्यांनी शेतकरी आणि कारागिरांना एकत्र आणत एक संघटित उपक्रम सुरू केला. आज या चळवळीशी हजाराहून अधिक शेतकरी जोडले गेले आहेत.

 उत्पन्नात क्रांतिकारी बदल

पूर्वी जो कचरा समजला जायचा, तोच आता उत्पन्नाचा स्रोत ठरला आहे.

• केळीचे खोड विकून शेतकऱ्यांना दरवर्षी हजारो रुपयांचे अतिरिक्त उत्पन्न

• शेत साफसफाईचा खर्च कमी झाला

• प्रदूषणात घट झाली आणि स्थानिक रोजगारनिर्मिती वाढली

 १००हून अधिक उत्पादने आणि कोटींचा टप्पा

आज त्यांच्या युनिटमध्ये—

• पर्यावरणपूरक पिशव्या

• चटया

• हस्तकला वस्तू

• सेंद्रिय खत

• जैवइंधन

• काही खाद्यपदार्थ

अशी १०० पेक्षा अधिक उत्पादने तयार केली जातात. ग्रामीण भागातून सुरू झालेल्या या उपक्रमाचा वार्षिक टर्नओव्हर आज सुमारे १ कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचला आहे. हा उद्योग आता राष्ट्रीय पातळीवर ओळख मिळवत आहे.

 संघर्ष होते, पण हार नव्हती

बाजारपेठ मिळवणं, लोकांचा विश्वास संपादन करणं, दर्जा टिकवणं—प्रत्येक टप्प्यावर आव्हानं होती. पण
“शेतकऱ्याचा कचरा म्हणजेच खरी संपत्ती”
ही त्यांची विचारधारा कधीही डगमगली नाही.

अनसूया आणि काशीनाथ जेना यांची ही यशोगाथा आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते—
योग्य दृष्टीकोन असेल, तर कचऱ्यातूनही क्रांती घडू शकते.

अस्वीकरण (Disclaimer):

हा लेख माहितीपर आणि प्रेरणादायी हेतूने लिहिण्यात आला आहे. यात दिलेली उदाहरणे, आकडेवारी व अनुभव सार्वजनिक उपलब्ध माहितींवर आधारित आहेत. याचा उद्देश उद्योजकता, शाश्वत शेती आणि पर्यावरणपूरक विचारांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.