पाण्यात दडली आहे अमर्याद ऊर्जा? भारतीय वंशाच्या ८४ वर्षीय शास्त्रज्ञाचा धक्कादायक दावा; पण विज्ञान काय सांगते?

एका ग्लासभर पाणी तुमच्या घराला वीज पुरवू शकते का?

हा प्रश्न ऐकायला विज्ञानकथेतील कल्पना वाटते. मात्र भारतीय वंशाचे ८४ वर्षीय भौतिकशास्त्रज्ञ प्रा. योगेंद्र नारायण श्रीवास्तव यांनी पाण्याशी संबंधित शंभर वर्षांहून अधिक काळ अनुत्तरित असलेल्या वैज्ञानिक गूढाचा उलगडा केल्याचा दावा केला आहे. जर त्यांचा सिद्धांत भविष्यात प्रयोगांद्वारे सिद्ध झाला, तर स्वच्छ आणि स्वस्त ऊर्जा निर्मितीच्या क्षेत्रात मोठी क्रांती घडू शकते. मात्र सध्या हा दावा अद्याप वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला नाही, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.

कोण आहेत प्रा. योगेंद्र नारायण श्रीवास्तव?

उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर येथे १९४१ मध्ये जन्मलेले प्रा. श्रीवास्तव हे लहानपणापासूनच विलक्षण बुद्धिमान होते. त्यांनी अवघ्या १२व्या वर्षी शालेय शिक्षण पूर्ण केले आणि वयाच्या २३व्या वर्षी अमेरिकेतील इंडियाना विद्यापीठातून भौतिकशास्त्रात पीएच.डी. मिळवली.

त्यांनी अमेरिकेतील आणि इटलीतील नामांकित विद्यापीठांमध्ये प्राध्यापक म्हणून कार्य केले असून ५०० हून अधिक संशोधन निबंध प्रकाशित केले आहेत. कणभौतिकी, विश्वनिर्मिती, कृष्णविवरे (Black Holes) आणि अणुभौतिकी या क्षेत्रांत त्यांचे उल्लेखनीय संशोधन आहे.

नेमके गूढ काय आहे?

१९०७ मध्ये प्रथमच वैज्ञानिकांनी उच्च दाबाचा विद्युत स्पार्क पाण्यात सोडल्यावर एक विचित्र घटना पाहिली. पाणी प्रचंड वेगाने पांढऱ्या धुक्याच्या स्वरूपात बाहेर फेकले गेले. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे हे धुके गरम वाफ नव्हते, तर जवळपास खोलीच्या तापमानाचे थंड धुके होते.

पुढील अनेक दशकांत विविध प्रयोगांमध्ये असे दिसून आले की काही वेळा पाण्याच्या या विस्फोटातून मिळणारी ऊर्जा, दिलेल्या विद्युत ऊर्जेपेक्षा जास्त असल्याचा आभास निर्माण झाला. यामुळे वैज्ञानिक समुदायात मोठी उत्सुकता निर्माण झाली.

प्रा. श्रीवास्तव यांचा दावा काय आहे?

प्रा. श्रीवास्तव यांच्या मते, पाण्याच्या रेणूंमध्ये असलेले हायड्रोजन बंध (Hydrogen Bonds) हे ताणलेल्या रबर बँडप्रमाणे ऊर्जा साठवून ठेवतात.

अचानक आणि तीव्र विद्युत स्पंदनामुळे हे बंध मोठ्या प्रमाणावर तुटतात व पुन्हा तयार होतात. या प्रक्रियेत त्यांच्यामध्ये साठलेली ऊर्जा मुक्त होत असल्याचा त्यांचा दावा आहे. त्यांच्या मते, वीज ही फक्त प्रक्रिया सुरू करणारी ठिणगी आहे; मुख्य ऊर्जा पाण्यातच साठलेली असते.

याचे संभाव्य महत्त्व काय असू शकते?

जर हा सिद्धांत भविष्यात प्रयोगांद्वारे सिद्ध झाला, तर—

• स्वच्छ आणि प्रदूषणमुक्त ऊर्जा निर्मितीचा नवीन मार्ग उपलब्ध होऊ शकतो.

• जीवाश्म इंधनावरील अवलंबित्व कमी होऊ शकते.

• कमी खर्चात ऊर्जा निर्मिती शक्य होऊ शकते.

• ऊर्जा क्षेत्रात मोठी वैज्ञानिक क्रांती घडू शकते.

मग वैज्ञानिक याबाबत साशंक का आहेत?

मुख्य प्रवाहातील बहुतांश वैज्ञानिक सध्या या दाव्याशी सहमत नाहीत. त्यामागील कारणे अशी आहेत—

• ऊर्जा संरक्षणाचा नियम (Law of Conservation of Energy) हा भौतिकशास्त्रातील मूलभूत नियम आहे. ऊर्जा निर्माण किंवा नष्ट होत नाही; ती फक्त एका स्वरूपातून दुसऱ्या स्वरूपात बदलते.

• जुन्या प्रयोगांतील ऊर्जा मोजण्याच्या पद्धतींमध्ये त्रुटी असण्याची शक्यता अनेक वैज्ञानिकांनी व्यक्त केली आहे.

• प्रा. श्रीवास्तव यांचा सिद्धांत अद्याप Peer Review प्रक्रियेतून गेलेला नाही.

• स्वतंत्र संशोधकांनी त्याची पुनर्पडताळणी केलेली नाही.

• त्यांच्या दाव्यावर आधारित कोणतेही व्यावहारिक ऊर्जा उपकरण आजपर्यंत विकसित झालेले नाही.

सध्या पुढे काय होणार?

प्रा. श्रीवास्तव यांनी त्यांच्या सिद्धांताची स्वतंत्र प्रयोगांद्वारे चाचणी करण्याची तयारी सुरू असल्याचे सांगितले आहे. भविष्यात हे प्रयोग यशस्वी ठरले आणि जगभरातील वैज्ञानिकांनी त्याची पुष्टी केली, तर ऊर्जा विज्ञानात मोठा बदल घडू शकतो. अन्यथा हा सिद्धांत विज्ञानाच्या इतिहासातील एक रोचक पण अप्रमाणित कल्पना म्हणूनच राहू शकतो.

निष्कर्ष

पाण्यात दडलेली ऊर्जा हा विषय अत्यंत रोचक आहे. मात्र विज्ञानात कोणताही नवीन सिद्धांत स्वीकारण्यासाठी कठोर प्रयोग, स्वतंत्र पडताळणी आणि आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक समुदायाची मान्यता आवश्यक असते. त्यामुळे प्रा. योगेंद्र नारायण श्रीवास्तव यांचा दावा उत्सुकता निर्माण करणारा असला, तरी तो अद्याप संशोधनाच्या टप्प्यात आहे. भविष्यातील प्रयोगांचे निष्कर्षच या दाव्याचे सत्य स्पष्ट करतील.

अस्वीकरण (Disclaimer)

या लेखातील माहिती उपलब्ध वैज्ञानिक संशोधन, वृत्त अहवाल आणि संबंधित संशोधकांच्या दाव्यांवर आधारित आहे. पाण्यातून अतिरिक्त ऊर्जा मिळण्याचा सिद्धांत अद्याप वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला नाही. या लेखाचा उद्देश वाचकांना सुरू असलेल्या संशोधनाची माहिती देणे हा असून, कोणत्याही दाव्याची सत्यता निश्चित असल्याचे सांगणे नाही.