भारताची अंतराळभरारी : गगनयान ते भारतीय अंतराळ स्थानक

सायकल आणि बैलगाड्यांपासून अंतराळातील महासत्तेकडे भारताची झेप!

भारताच्या अंतराळ क्षेत्रासाठी येणारे वर्ष अत्यंत महत्त्वाचे आणि महत्त्वाकांक्षी ठरणार आहे. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था अर्थात ISRO ने चालू आर्थिक वर्षात ८ प्रक्षेपण मोहिमा आणि १२ उपग्रह मोहिमा राबविण्याचे नियोजन केले आहे. यातील सर्वात मोठ्या आणि ऐतिहासिक टप्प्यांपैकी एक म्हणजे ‘गगनयान’ची पहिली मानवरहित चाचणी मोहीम.

ISRO चे अध्यक्ष डॉ. व्ही. नारायणन यांनी अहमदाबाद येथे झालेल्या तिसऱ्या राष्ट्रीय अंतराळ दिनाच्या कार्यक्रमात सांगितले की, गगनयान मोहिमेच्या तयारीतील सुमारे ८,००० चाचण्या पूर्ण झाल्या असून, भारत आता या मोहिमेच्या अंतिम टप्प्यात पोहोचला आहे.

 गगनयान : मानवाला अंतराळात पाठवण्याच्या दिशेने पहिले पाऊल

गगनयान मोहिमेअंतर्गत अंतराळवीरांना पृथ्वीच्या कक्षेत पाठवून सुरक्षितपणे पुन्हा पृथ्वीवर आणण्याचे भारताचे उद्दिष्ट आहे. त्याआधी तीन मानवरहित मोहिमा राबविण्यात येणार आहेत.

मानवरहित मोहिमेत अंतराळयानामध्ये कोणताही अंतराळवीर नसतो. या चाचणीद्वारे रॉकेट, अंतराळयान, जीवनरक्षक यंत्रणा आणि पृथ्वीवर सुरक्षित परतण्याची संपूर्ण प्रक्रिया तपासली जाते. त्यामुळे भविष्यात मानवाला अंतराळात पाठवताना सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यास मदत होईल.

 १२ उपग्रह आणि ८ प्रक्षेपण मोहिमा

ISRO च्या आगामी मोहिमांमध्ये दळणवळण, नेव्हिगेशन, पृथ्वी निरीक्षण आणि वैज्ञानिक संशोधनासाठी उपग्रहांचा समावेश आहे.

भारताकडे सध्या ५६ अंतराळ मालमत्ता आहेत; मात्र देशाच्या वाढत्या गरजा लक्षात घेता पुढील पाच वर्षांत २०० ते ३०० उपग्रहांची आवश्यकता असल्याचे डॉ. नारायणन यांनी सांगितले. हे लक्ष्य साध्य करण्यासाठी सरकारी संस्थांसोबतच खासगी कंपन्या आणि स्टार्टअप्सचा सहभाग महत्त्वाचा ठरणार आहे.

 भारताच्या अंतराळ क्षेत्रात स्टार्टअप्सची क्रांती

२०२० मध्ये करण्यात आलेल्या अंतराळ क्षेत्रातील सुधारणांनंतर भारतातील अंतराळ स्टार्टअप्सची संख्या झपाट्याने वाढली आहे. आज देशात सुमारे ४४० अंतराळ क्षेत्रातील स्टार्टअप्स विविध तंत्रज्ञान, उपग्रह, प्रक्षेपण वाहने आणि अंतराळ अनुप्रयोगांवर काम करत आहेत.

खासगी क्षेत्रातील या वाढत्या सहभागामुळे भारताच्या अंतराळ उद्योगाला नवी गती मिळत आहे.

 चंद्रापासून शुक्र आणि मंगळापर्यंत...

भारताची अंतराळ स्वप्ने केवळ पृथ्वीच्या कक्षेपुरती मर्यादित नाहीत. चांद्रयान-४, चांद्रयान-५, शुक्र ग्रहावरील मोहीम आणि भविष्यातील मंगळ मोहिमेची तयारी सुरू आहे.

चांद्रयान-१ ने चंद्रावर पाण्याच्या रेणूंचा शोध लावला, तर चांद्रयान-३ ने चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळ यशस्वी सॉफ्ट लँडिंग करून इतिहास घडवला. आदित्य-L1 मोहिमेमुळे भारताने सूर्याचा अभ्यास करणाऱ्या निवडक देशांच्या यादीत स्थान मिळवले.

२०३५ पर्यंत भारतीय अंतराळ स्थानक!

भारताचे पुढील मोठे स्वप्न म्हणजे २०३५ पर्यंत भारतीय अंतराळ स्थानक उभारणे. पुढील सहा-सात वर्षांत उद्योग आणि स्टार्टअप्सच्या सहकार्याने ३०० हून अधिक उपग्रह प्रक्षेपित करण्याचेही लक्ष्य ठेवण्यात आले आहे.

ही केवळ वैज्ञानिक प्रगती नसून भारताच्या आत्मनिर्भरतेची आणि तंत्रज्ञानातील सामर्थ्याची मोठी साक्ष आहे.

 संघर्षातून आत्मनिर्भरतेकडे...

भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाची सुरुवात अत्यंत मर्यादित साधनसंपत्तीमध्ये झाली. एकेकाळी भारताला परदेशी तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहावे लागत होते आणि अनेक प्रगत देशांकडून तंत्रज्ञान मिळण्यास निर्बंधांचा सामना करावा लागला.

मात्र भारताने स्वतःचे तंत्रज्ञान विकसित केले. स्वदेशी क्रायोजेनिक तंत्रज्ञानापासून आधुनिक LVM3 रॉकेटपर्यंतचा हा प्रवास भारताच्या वैज्ञानिक आत्मनिर्भरतेची प्रेरणादायी कहाणी आहे.

डॉ. नारायणन यांनी भारताच्या या प्रवासाचे वर्णन करताना सांगितले की, ६४ वर्षांपूर्वी सायकल आणि बैलगाड्यांमधून सुरू झालेला भारताचा अंतराळ प्रवास आज अत्याधुनिक अंतराळ मोहिमांपर्यंत पोहोचला आहे.

 २०४० : चंद्रावर भारतीय पाऊल?

भारताचे दीर्घकालीन लक्ष्य आणखी मोठे आहे. २०४० पर्यंत भारतीय अंतराळवीराला चंद्रावर उतरवण्याचे स्वप्न भारत पाहत आहे.

गगनयानची मानवरहित चाचणी ही या महत्त्वाकांक्षी प्रवासातील एक निर्णायक पायरी ठरणार आहे.

सायकलपासून रॉकेटपर्यंत, पृथ्वीपासून चंद्रापर्यंत आणि आजच्या मोहिमांपासून उद्याच्या अंतराळ स्थानकापर्यंत—भारताची अंतराळभरारी खरोखरच प्रेरणादायी आहे! 

 अस्वीकरण

वरील लेख उपलब्ध करून दिलेल्या वृत्तमाहितीच्या आधारे मराठी भाषेत माहितीपर स्वरूपात तयार करण्यात आला आहे. मोहिमांच्या तारखा, संख्या किंवा भविष्यातील नियोजनामध्ये अधिकृत घोषणेनुसार बदल होऊ शकतात. अचूक आणि अद्ययावत माहितीसाठी ISRO च्या अधिकृत निवेदनांचा संदर्भ घ्यावा.