शांत मन, सुरक्षित वातावरण आणि यशस्वी विद्यार्थी

अभ्यासात यश मिळवण्यासाठी बुद्धिमत्तेपेक्षा मानसिक आरोग्यही तितकेच महत्त्वाचे!

शाळेत प्रत्येक वर्गात असा एखादा विद्यार्थी असतो, जो सहज म्हणतो—“मी फारसा अभ्यास केला नाही,” आणि परीक्षेत मात्र सर्वाधिक गुण मिळवतो. अशा विद्यार्थ्यांकडे पाहून अनेकदा इतरांना प्रश्न पडतो—“हा इतका हुशार कसा? याने एवढा कमी अभ्यास करूनही इतके गुण कसे मिळवले?”

अशा वेळी आपण लगेच त्या विद्यार्थ्याला “जन्मतःच हुशार” किंवा “genius” असे म्हणतो. मात्र मानसशास्त्राच्या दृष्टीने शैक्षणिक यश हे केवळ बुद्धिमत्ता किंवा अभ्यासाच्या तासांवर अवलंबून नसते. भावनिक स्थैर्य, घरातील वातावरण, पालकांचा दृष्टिकोन, झोप, आत्मविश्वास, तणावाची पातळी आणि शिकण्याची पद्धत यांचाही विद्यार्थ्यांच्या कामगिरीवर मोठा परिणाम होऊ शकतो.

 शांत मेंदू शिकण्यासाठी अधिक सक्षम असतो

जेव्हा एखादा विद्यार्थी सतत भीती, चिंता, अपयशाची धास्ती किंवा मानसिक दबाव अनुभवतो, तेव्हा त्याच्या लक्ष केंद्रित करण्याच्या क्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो.

दीर्घकाळचा ताण शरीरातील cortisol या stress hormone शी संबंधित असतो. सततचा ताण लक्ष, स्मरणशक्ती, निर्णयक्षमता आणि समस्या सोडवण्याच्या क्षमतेवर परिणाम करू शकतो.

याउलट, सुरक्षित आणि शांत वातावरणात वाढणाऱ्या विद्यार्थ्याला अभ्यास करताना मानसिक ऊर्जा भीती किंवा चिंतेवर खर्च करण्याची गरज कमी असते. त्यामुळे तो शिकलेल्या गोष्टी समजून घेणे, लक्षात ठेवणे आणि योग्य वेळी आठवणे यावर अधिक लक्ष केंद्रित करू शकतो.

याच संदर्भात Yerkes-Dodson Law सांगतो की काही प्रमाणातील ताण कार्यक्षमता वाढवू शकतो; मात्र ताणाची पातळी खूप वाढली तर कामगिरी कमी होऊ शकते.

 पालकांचा दृष्टिकोन विद्यार्थ्यांच्या आत्मविश्वासावर परिणाम करतो

विद्यार्थ्याच्या शैक्षणिक प्रवासात घरचे वातावरण अत्यंत महत्त्वाचे असते.

मानसशास्त्रात authoritative parenting या पालकत्वाच्या पद्धतीचा सकारात्मक उल्लेख केला जातो. यात प्रेम, भावनिक आधार आणि योग्य शिस्त यांचा समतोल असतो.

अशा वातावरणात वाढणाऱ्या मुलांना—

• चुका करण्याची भीती कमी असते.

• प्रश्न विचारण्याचा आत्मविश्वास वाढतो.

• अपयशाकडे शिकण्याची संधी म्हणून पाहण्याची शक्यता वाढते.

• स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास निर्माण होतो.

• अभ्यासाची सवय अधिक नैसर्गिक पद्धतीने विकसित होऊ शकते.

याउलट, सतत तुलना, ओरड, अपमान किंवा केवळ गुणांवर आधारित कौतुक यामुळे काही विद्यार्थ्यांमध्ये “मी अपयशी झालो तर माझी किंमत कमी होईल” अशी भीती निर्माण होऊ शकते.

 भावनिक सुरक्षितता म्हणजे शिकण्याची मजबूत पायाभरणी

विद्यार्थ्याला घरात आणि शाळेत “मी सुरक्षित आहे, माझे म्हणणे ऐकले जाते आणि चूक झाली तरी मला समजून घेतले जाईल” अशी भावना मिळणे महत्त्वाचे आहे.

अशा भावनिक सुरक्षिततेमुळे मुलाला प्रश्न विचारणे, प्रयोग करणे, चुका करणे आणि पुन्हा प्रयत्न करणे सोपे जाते.

Maslow’s Hierarchy of Needs या प्रसिद्ध मानसशास्त्रीय संकल्पनेनुसार, व्यक्तीच्या मूलभूत आणि मानसिक गरजा पूर्ण झाल्या असतील तर उच्च पातळीवरील शिकणे, सर्जनशीलता आणि आत्मविकासासाठी अधिक अनुकूल परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.

म्हणूनच विद्यार्थ्याला फक्त—

“अभ्यास कर!”

असे सांगण्यापेक्षा,

“तुला काय अवघड वाटत आहे? आपण ते एकत्र समजून घेऊया.”

असे म्हणणे अधिक परिणामकारक ठरू शकते.

 प्रत्येक विद्यार्थी एकाच पद्धतीने शिकत नाही

दोन विद्यार्थी दररोज समान वेळ अभ्यास करत असले तरी त्यांचे गुण समान असतीलच असे नाही.

एका विद्यार्थ्याला एखादी संकल्पना एकदा समजावून सांगितली तरी ती लक्षात राहू शकते; तर दुसऱ्या विद्यार्थ्याला तीच गोष्ट समजण्यासाठी अधिक उदाहरणे, सराव किंवा पुनरावृत्तीची गरज असू शकते.

याचा अर्थ दुसरा विद्यार्थी कमी बुद्धिमान आहे असे नाही.

शिकण्याची गती, पूर्वज्ञान, लक्ष, स्मरणशक्ती, अभ्यासाची पद्धत आणि विषयाची आवड प्रत्येक विद्यार्थ्यामध्ये वेगळी असते.

म्हणूनच “तो इतका कमी अभ्यास करून पहिला आला, मग तू का नाही?” अशी तुलना विद्यार्थ्याला प्रेरणा देण्याऐवजी त्याच्यावर अतिरिक्त दबाव निर्माण करू शकते.

 झोप ही अभ्यासाचा शत्रू नाही; ती अभ्यासाचा भाग आहे!

परीक्षेच्या काळात अनेक विद्यार्थी रात्री उशिरापर्यंत अभ्यास करतात. मात्र केवळ अभ्यासाचे तास वाढवणे म्हणजे नेहमीच चांगले शिक्षण असे नाही.

पुरेशी झोप—

• स्मरणशक्तीच्या प्रक्रियेला मदत करते,

• लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता टिकवते,

• भावनिक संतुलनासाठी उपयुक्त ठरते,

• थकवा कमी करण्यास मदत करते.

म्हणून “रात्रभर जागून अभ्यास” करण्यापेक्षा योग्य नियोजन, नियमित अभ्यास आणि पुरेशी झोप ही अधिक शाश्वत पद्धत ठरू शकते.

 कमी अभ्यास दिसतो म्हणजे अभ्यासच केलेला नसतो असे नाही!

एखादा विद्यार्थी म्हणतो, “मी फारसा अभ्यास केला नाही,” याचा अर्थ त्याने खरोखरच काहीच अभ्यास केला नाही असे नसते.

कदाचित त्याने वर्गात शिक्षकांचे स्पष्टीकरण नीट ऐकले असेल, आधीपासून संकल्पना स्पष्ट असतील, नियमित गृहपाठ केला असेल किंवा त्याची अभ्यासाची पद्धत अधिक परिणामकारक असेल.

म्हणून अभ्यासाचे तास मोजण्यापेक्षा अभ्यासाची गुणवत्ता आणि समज किती झाली हे महत्त्वाचे आहे.

 प्रत्येक विद्यार्थ्याची पार्श्वभूमी वेगळी असते

एकाच वर्गातील दोन विद्यार्थ्यांचे बाह्य जीवन सारखे दिसत असले तरी त्यांची अंतर्गत परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी असू शकते.

एका विद्यार्थ्याला—

 शांत घर
 भावनिक आधार
 पुरेशी झोप
 अभ्यासासाठी योग्य जागा
 प्रोत्साहन

मिळत असेल.

तर दुसरा विद्यार्थी कदाचित घरातील तणाव, आर्थिक अडचणी, भावनिक चिंता, आरोग्यविषयक समस्या किंवा इतर जबाबदाऱ्यांशी सामना करत असेल.

दोघांनी तीन तास अभ्यास केला म्हणून त्यांची मानसिक परिस्थितीही सारखी असेल असे नाही.

म्हणून विद्यार्थ्यांच्या गुणांची तुलना करताना त्यांच्या परिस्थितीचीही जाणीव असणे आवश्यक आहे.

 “हुशार” या लेबलपेक्षा प्रयत्नांचे कौतुक करा

एखाद्या विद्यार्थ्याला सतत “तू खूप हुशार आहेस” असे सांगितले तर काही वेळा त्याला स्वतःची बुद्धिमत्ता टिकवून ठेवण्याचा दबाव वाटू शकतो.

याऐवजी—

“तू खूप छान प्रयत्न केलेस.”
“तू अवघड प्रश्न सोडवण्यासाठी वेगळी पद्धत वापरलीस.”
“चूक झाली तरी तू पुन्हा प्रयत्न केलास, हे कौतुकास्पद आहे.”

अशा प्रकारचे कौतुक विद्यार्थ्यामध्ये growth mindset विकसित करण्यास मदत करू शकते.

मानसशास्त्रज्ञ Carol Dweck यांच्या संशोधनाशी संबंधित growth mindset संकल्पनेनुसार, क्षमता प्रयत्न, शिकणे आणि योग्य मार्गदर्शनाने विकसित होऊ शकते, अशी भूमिका विद्यार्थ्यांसाठी उपयुक्त ठरू शकते.

 शिक्षक आणि पालकांनी काय लक्षात ठेवावे?

विद्यार्थ्याच्या यशाकडे फक्त मार्कशीटच्या आकड्यांमधून पाहू नये.

त्याऐवजी विचार करा—

तो विद्यार्थी आत्मविश्वासाने प्रश्न विचारतो का?
चूक झाल्यावर पुन्हा प्रयत्न करतो का?
त्याला अभ्यासाचा आनंद मिळतो का?
त्याला पुरेशी झोप मिळते का?
त्याच्यावर सतत गुणांचा दबाव तर नाही ना?
त्याला घरातून आणि शाळेतून भावनिक आधार मिळतो का?

कारण चांगले शिक्षण म्हणजे केवळ जास्त गुण मिळवणे नव्हे; तर शिकण्याची इच्छा, आत्मविश्वास, जिज्ञासा आणि मानसिक संतुलन विकसित करणे होय.

 शेवटी एक महत्त्वाचा विचार...

परीक्षेत पहिला येणारा विद्यार्थी नेहमीच सर्वांत बुद्धिमान असेल असे नाही आणि कमी गुण मिळवणारा विद्यार्थी कमी क्षमतेचा असेल असेही नाही.

गुण हे विद्यार्थ्याच्या संपूर्ण क्षमतेचे मोजमाप नाहीत.

शैक्षणिक यशामध्ये बुद्धिमत्तेबरोबरच नियमित सराव, योग्य शिकण्याच्या पद्धती, झोप, भावनिक स्थैर्य, आत्मविश्वास, घरातील वातावरण, शिक्षकांचे मार्गदर्शन आणि तणावाचे व्यवस्थापन अशा अनेक घटकांचा सहभाग असतो.

म्हणून पुढच्या वेळी एखादा विद्यार्थी कमी अभ्यास करूनही चांगले गुण मिळवताना दिसला, तेव्हा फक्त “तो जन्मतःच हुशार आहे” असे म्हणण्याऐवजी एक वेगळा प्रश्न विचारूया—

“त्याला शिकण्यासाठी अनुकूल अशी कोणती परिस्थिती मिळाली आहे?”

आणि आपल्या प्रत्येक विद्यार्थ्याला अशीच शांत, सुरक्षित, प्रेमळ आणि शिकण्यासाठी पोषक वातावरणाची संधी देण्याचा प्रयत्न करूया.

 कारण कधी कधी विद्यार्थ्याला अधिक तास अभ्यासाची गरज नसते;

त्याला अधिक शांत मन, योग्य मार्गदर्शन आणि विश्वासाची गरज असते.

 Disclaimer

हा लेख मानसशास्त्रातील सर्वसाधारण संकल्पना आणि उपलब्ध संशोधनावर आधारित माहिती म्हणून लिहिला आहे. प्रत्येक विद्यार्थ्याची परिस्थिती, शिकण्याची क्षमता आणि मानसिक अवस्था वेगळी असते. तणाव, चिंता किंवा इतर मानसिक अडचणींचे निदान केवळ या लेखाच्या आधारे करू नये. गंभीर किंवा सातत्याने जाणवणाऱ्या अडचणी असल्यास पात्र मानसशास्त्रज्ञ, समुपदेशक किंवा संबंधित आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य आहे. तसेच, शैक्षणिक यशाचे एकमेव कारण शांत घर, पालकत्व किंवा कमी ताण आहे असे समजणे योग्य नाही; अनेक जैविक, सामाजिक, शैक्षणिक आणि वैयक्तिक घटक एकत्रितपणे विद्यार्थ्यांच्या कामगिरीवर परिणाम करतात.