चंद्राच्या दोन बाजू इतक्या वेगळ्या का दिसतात? NASA च्या नव्या अभ्यासातून महत्त्वाचे खुलासे

चंद्राच्या दोन बाजू—पृथ्वीसमोरील (nearside) आणि सदैव पृथ्वीपासून दूर असलेली (farside)—एकमेकांपेक्षा इतक्या भिन्न का दिसतात याचे रहस्य आता उलगडण्यास सुरुवात झाली आहे. NASA च्या दोन रोबोटिक अंतराळयानांनी गोळा केलेल्या गुरुत्वीय डेटावर आधारित सखोल अभ्यासातून चंद्राच्या अंतर्गत रचनेत असलेल्या असमतोलाचे नवे पुरावे समोर आले आहेत.

 GRAIL मिशनने उघड केले चंद्राचे रहस्य

NASA च्या GRAIL (Gravity Recovery and Interior Laboratory) मिशनमधील डेटा तपासताना वैज्ञानिकांना आढळले की चंद्राच्या आंतरिक संरचनेत मोठा फरक आहे.
पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे चंद्राच्या कक्षेत होणाऱ्या tidal deformation मध्ये nearside बाजू farside पेक्षा जास्त वाकते. याचा अर्थ—चंद्राच्या मॅंटलमध्ये दोन्ही बाजूंवर महत्त्वपूर्ण फरक आहे.

अभ्यासाचे प्रमुख वैज्ञानिक Ryan Park यांनी सांगितले:
“चंद्राचे अंतर्भाग एकसमान नाहीत. पृथ्वीसमोरील बाजू अधिक उष्ण आणि भूवैज्ञानिकदृष्ट्या सक्रिय आहे.”

 Nearside वर अधिक ज्वालामुखी का?

• नेहमी पृथ्वीला दिसणारी बाजू विशाल सखल मैदानी प्रदेशांनी (mare) व्यापलेली आहे.

• ही मैदाने अब्जावधी वर्षांपूर्वी निर्माण झालेल्या द्रवरूप लाव्ह्यामुळे तयार झाली.

• Farside मात्र खडबडीत आणि पर्वतीय आहे.

वैज्ञानिकांच्या मते, nearside च्या मॅंटलमध्ये thorium आणि titanium सारखी रेडिओअॅक्टिव्ह, उष्णता निर्माण करणारी तत्वे जास्त प्रमाणात साठल्याने ही असमान रचना तयार झाली आहे.
अभ्यासानुसार nearside चा मॅंटल 100–200°C (प्राय 180–360°F) जास्त तापमानाचा आहे.

 चंद्राचा विशाल मॅंटल – त्यातील फरक महत्त्वाचा का?

• चंद्राचा व्यास: 3,475 किमी

• मॅंटलचा विस्तार: 35–1,400 किमी खोलपर्यंत

• चंद्राच्या एकूण वस्तुमानापैकी 80% हिस्सा मॅंटलचा आहे

• मुख्य खनिजे: olivine आणि pyroxene

या सर्वांमध्ये फरक असल्यामुळे पृष्ठभागावर दिसणाऱ्या mare आणि उंच पर्वत प्रदेशांची रचना आकार घेत गेली.

 मिशनचे महत्त्व – चंद्रावर ‘GPS’ तयार करण्यासाठी पायाभूत माहिती

या अभ्यासातून मिळालेली अत्यंत अचूक गुरुत्वीय नकाशे लूनर पोजिशनिंग, नेव्हिगेशन आणि टाइमिंग (PNT) प्रणाली विकसित करण्यासाठी महत्वाची ठरणार आहेत.
भविष्यातील चंद्र मोहिमांसाठी सुरक्षित आणि अचूक नेव्हिगेशन ही नकाशे शक्य करतील.

 इतर ग्रह आणि उपग्रहांच्या अभ्यासासाठीही उपयुक्त

हीच पद्धत वापरून Saturn चा उपग्रह Enceladus किंवा Jupiter चा उपग्रह Ganymede यांच्याही आंतरिक संरचनेबद्दल भविष्यात माहिती मिळवता येऊ शकते—जी परग्रहावरील जीवसृष्टीच्या शोधासाठी महत्वाची आहे.

 चंद्र: पृथ्वीचा शाश्वत साथीदार

चंद्राची भूमिका—

• पृथ्वीची फिरण्याची स्थिरता

• महासागरांमध्ये भरती-ओहोटी निर्माण करणे

• जीवसृष्टीवर परिणाम करणारी नैसर्गिक लय नियंत्रित करणे

या नव्या शोधामुळे चंद्राच्या इतिहासातील खोलवरची रहस्ये उलगडण्यासाठी मार्ग मोकळा झाला आहे.

 अस्वीकरण (Disclaimer in Marathi)

या लेखातील माहिती वैज्ञानिक संशोधनावर आधारित असून ती केवळ शैक्षणिक आणि माहितीपर उद्देशाने सादर करण्यात आली आहे. अंतराळ संशोधनातील निष्कर्ष कालांतराने नव्या डेटानुसार बदलू शकतात. कृपया कोणत्याही निर्णयासाठी किंवा तांत्रिक उपयोगासाठी अधिकृत NASA प्रकाशनांचा संदर्भ घ्यावा.