*यावर्षी सर्वत्र पडलेला जांभळाचा सडा, आजींचं ज्ञान आणि विज्ञान :* 

निसर्ग आपल्याला काही सांगतोय का?
यंदाच्या उन्हाळ्यात एक गोष्ट अनेकांच्या लक्षात आली असेल — जांभळाच्या झाडांवर अक्षरशः फळांचा सडा पडलेला दिसतो आहे. काही झाडांना मागील वर्षी फारशी फळे नव्हती, तीसुद्धा यंदा जांभळांनी लगडलेली आहेत. गावाकडच्या अनेक ज्येष्ठ व्यक्ती यावर एकच वाक्य म्हणतात:
*"ज्या वर्षी जांभळाचा असा सडा पडतो, त्या वर्षी दुष्काळ असतो."*
हा केवळ समज आहे का, की त्यामागे काही विज्ञानही दडलं आहे?
आजींचं निरीक्षण आणि *आधुनिक विज्ञान वनस्पतीशास्त्रात "मास्टिंग" (Mast Seeding)*  नावाची एक रंजक घटना ओळखली जाते.  काही वृक्ष दरवर्षी समान प्रमाणात फळे देत नाहीत. त्याऐवजी काही वर्षांनी एकदम मोठ्या प्रमाणात फळे किंवा बिया तयार करतात. या घटनेला "मास्टिंग" असे म्हणतात. 

*शास्त्रज्ञांच्या मते यामागे अनेक कारणे असू शकतात:*
हवामानातील बदल
पाण्याची उपलब्धता
झाडांमध्ये साठलेली ऊर्जा
परागीकरणाची कार्यक्षमता
पुढील पिढी टिकवून ठेवण्याची नैसर्गिक प्रक्रिया .
मग दुष्काळाचा संबंध आहे का?
याचं उत्तर थोडं सावधपणे द्यावं लागेल.
जांभळाचा भरपूर सडा पडला म्हणजे निश्चित दुष्काळ पडणारच, असा कोणताही वैज्ञानिक नियम उपलब्ध नाही. मात्र झाडे हवामानातील बदल, जमिनीतील ओलावा आणि पर्यावरणातील ताण मानवांपेक्षा खूप आधी अनुभवू शकतात. त्यामुळे काही वेळा भरपूर फळधारणा ही बदलत्या हवामानाशी संबंधित असू शकते. 
म्हणूनच पिढ्यानपिढ्या निसर्गाचं निरीक्षण करणाऱ्या आपल्या पूर्वजांनी अशा घटनांचा आणि पुढील हवामानाचा संबंध जोडला असावा.
*El Niño चा यात काही संबंध असू शकतो का?*
काही संशोधनांनुसार जगातील अनेक भागांतील "मास्टिंग" घटना मोठ्या हवामान चक्रांशी जोडलेल्या आढळतात. त्यात El Niño–Southern Oscillation (ENSO) हाही एक घटक असू शकतो. El Niño मुळे तापमान, पर्जन्यमान आणि जमिनीतील आर्द्रता यावर परिणाम होतो, ज्याचा प्रभाव वृक्षांच्या फुलोरा आणि फळधारणेवर पडू शकतो. 
मात्र "यंदा जांभळे जास्त आली म्हणजे कारण फक्त El Niño आहे" असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. हवामान, स्थानिक परिस्थिती आणि झाडांची जैविक अवस्था हे सर्व घटक एकत्र काम करतात.
निसर्गाचा संदेश
जांभळाचं झाड आत्महत्या करत नाही, किंवा स्वतःला संपवत नाही. ते आपल्या प्रजातीचा विस्तार करण्यासाठी, योग्य परिस्थितीत अधिकाधिक बिया निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत असते. ही निसर्गाची हजारो वर्षांपासून चालत आलेली रणनीती आहे. 
पण या निमित्ताने एक गोष्ट मात्र निश्चित लक्षात येते — आपल्या आजी-आजोबांचं निसर्ग निरीक्षण किती सूक्ष्म होतं! त्यांनी वैज्ञानिक शब्द वापरले नसतील, पण निसर्गातील बदलांचे संकेत ओळखण्याची त्यांची क्षमता विलक्षण होती.
निष्कर्ष
यंदाचा जांभळाचा सडा हा दुष्काळाचा हमखास इशारा आहे असे विज्ञान सांगत नाही. पण तो हवामानातील बदल, पर्यावरणीय ताण आणि निसर्गातील मोठ्या चक्रांची आठवण करून देणारा संकेत नक्कीच असू शकतो.
*जांभळाचा आस्वाद घ्या, पण त्याचबरोबर पाणी, जमीन आणि निसर्गसंपत्ती यांचा जपून वापर करण्याचा संकल्पही करूया.*
कारण कधी कधी निसर्ग बोलत नसतो... तो फक्त संकेत देत असतो.