दुपारी अचानक येणारा थकवा? कारण असू शकते ‘व्हिटॅमिन D’ची कमतरता

सकाळी पुरेशी झोप झालेली असतानाही दुपारच्या सुमारास अचानक थकवा, झोप येणे किंवा अशक्तपणा जाणवतोय का? तुम्ही एकटे नाहीत. आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत दुपारचा थकवा ही समस्या सर्व वयोगटांत वाढताना दिसते. अनेक जण याला कामाचा ताण, वय किंवा मानसिक थकवा कारणीभूत मानतात. मात्र तज्ज्ञांच्या मते, यामागे एक शांत पण गंभीर कारण असू शकते — व्हिटॅमिन Dची कमतरता.

दुपारचा थकवा इतका सामान्य का होत आहे?

आज अनेक लोक नियमित झोप घेतात, व्यायाम करतात आणि संतुलित आहारही घेतात. तरीही दुपारी सुस्ती, डोळे जड होणे आणि कामात लक्ष न लागणे अशी लक्षणे दिसतात. बहुतेक वेळा याकडे दुर्लक्ष केलं जातं. पण आरोग्यतज्ज्ञांचा इशारा आहे की असा सततचा थकवा शरीरातील पोषणतत्त्वांच्या कमतरतेचा संकेत असू शकतो.

ऊर्जा पातळीवर व्हिटॅमिन Dचा प्रभाव

तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या मते, व्हिटॅमिन D केवळ हाडांसाठीच नव्हे, तर शरीरातील ऊर्जा टिकवून ठेवण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. शरीरातील पेशी योग्य प्रकारे कार्य करण्यासाठी व्हिटॅमिन D गरजेचं असतं. याची पातळी कमी झाली की पेशींची कार्यक्षमता घटते आणि दिवसभरात अचानक थकवा जाणवतो.

सामान्यतः शरीरातील व्हिटॅमिन Dची पातळी 20 ते 50 ng/mL दरम्यान असणं आरोग्यदायी मानलं जातं. मात्र मोठ्या प्रमाणावर लोक या मर्यादेपेक्षा खाली असतात.

भारतामध्ये व्हिटॅमिन Dची कमतरता इतकी का वाढली आहे?

सूर्यप्रकाश मुबलक असलेल्या भारतातही ही समस्या मोठ्या प्रमाणावर दिसते, हे आश्चर्यकारक आहे. अभ्यासांनुसार, शहरी भागातील ७०% पेक्षा अधिक लोकांमध्ये व्हिटॅमिन Dची कमतरता आढळते. यामागची कारणे—

• दिवसभर घरात किंवा कार्यालयात राहणे

• प्रदूषणामुळे सूर्यकिरणांचे अडथळे

• सूर्यप्रकाश टाळण्याची सवय

व्हिटॅमिन D हे शरीरातील मायटोकॉन्ड्रिया (ऊर्जा निर्माण करणारी यंत्रणा) योग्यरित्या काम करण्यासाठी आवश्यक असतं. ही प्रक्रिया मंदावली की ऊर्जा निर्मिती कमी होते आणि थकवा वाढतो.

व्हिटॅमिन Dची कमतरता दुपारचा थकवा कसा वाढवते?

व्हिटॅमिन D शरीरात ATP (ऊर्जेचं चलन) तयार करण्यास मदत करतं. याची पातळी कमी झाली की स्नायू आणि मेंदू दोन्ही प्रभावित होतात. तसेच, व्हिटॅमिन D हे सेरोटोनिन या आनंद व ऊर्जा नियंत्रित करणाऱ्या रसायनाच्या निर्मितीतही मदत करतं.

दुपारी नैसर्गिकरित्या कॉर्टिसोल हार्मोन कमी होतं, पण व्हिटॅमिन D कमी असल्यास शरीर हा बदल नीट हाताळू शकत नाही. परिणामी जडपणा, झोप येणं आणि सूजजन्य थकवा जाणवतो.

शरीराच्या जैविक घड्याळाची (Circadian Rhythm) भूमिका

दुपारी साधारण २ ते ४ या वेळेत थोडासा थकवा जाणवणं नैसर्गिक आहे. मात्र व्हिटॅमिन Dची कमतरता असल्यास हा थकवा अधिक तीव्र वाटतो. व्हिटॅमिन D झोप-जागरण चक्र आणि मेलाटोनिन संतुलनावरही परिणाम करतं, ज्यामुळे दिवसभर सतर्कता कमी होऊ शकते.

इतर कारणे जी थकवा वाढवू शकतात

व्हिटॅमिन D व्यतिरिक्त काही सवयी दुपारचा थकवा वाढवतात—

• जड किंवा जास्त कार्बोहायड्रेटयुक्त जेवण

• पाणी कमी पिणे

• प्रथिनांची कमतरता

• दीर्घकाळ एकाच जागी बसून राहणे

ऊर्जा पुन्हा कशी मिळवावी?

फक्त जास्त झोप घेणं पुरेसं नसतं. डॉक्टरांच्या सल्ल्याने—

• व्हिटॅमिन Dची तपासणी व आवश्यक असल्यास सप्लिमेंट्स

• संतुलित आहार

• जेवणानंतर थोडं चालणं

• मर्यादित पण नियमित सूर्यप्रकाश

या सवयी दुपारचा थकवा कमी करून ऊर्जा परत मिळवण्यास मदत करू शकतात.

अस्वीकरण (Disclaimer):

हा लेख केवळ सामान्य माहिती व जनजागृतीसाठी आहे. यात दिलेली माहिती वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. कोणतीही औषधे किंवा पूरक आहार सुरू करण्यापूर्वी तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. कोणत्याही आरोग्यविषयक समस्येसाठी पात्र वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.