AI शिकणारी मुले नव्हे, AI घडवणारी मुले घडवूया!

आजच्या वेगाने बदलणाऱ्या तंत्रज्ञानाच्या युगात Artificial Intelligence (AI) हा आपल्या जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनत आहे. त्यामुळे मुलांना AI कसे वापरायचे हे शिकवणे आवश्यक आहेच; पण त्यापुढे जाऊन एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे—

“मुलांना केवळ AI वापरायला शिकवायचे, की AI च्या मदतीने स्वतः निर्माण करायला, प्रयोग करायला आणि विचार करायला शिकवायचे?”

याच विचाराला आपल्या कार्यातून नवी दिशा देणाऱ्या भारतीय संशोधक आहेत श्रुती (मोहनोत) धारिवाल. त्यांचा शैक्षणिक आणि व्यावसायिक प्रवास संगणक अभियांत्रिकीपासून सुरू होऊन शैक्षणिक गेम्स, सर्जनशील शिक्षण आणि पुढे मुलांसाठी AI-आधारित सहनिर्मितीच्या साधनांपर्यंत पोहोचला आहे.

संगणकशास्त्रापासून सर्जनशील शिक्षणापर्यंत

श्रुती धारिवाल यांनी भारतात Computer Science Engineeringचे शिक्षण घेतले आणि त्यानंतर MBA केले. त्यांच्या सुरुवातीच्या व्यावसायिक प्रवासात Airtel मधील कामाचा अनुभव तसेच MadRat Games मध्ये Product Development प्रमुख म्हणून काम करण्याचा अनुभव मिळाला.

MadRat Games मध्ये त्यांनी शैक्षणिक आणि सामाजिक गेम्सच्या निर्मितीचे नेतृत्व केले. या गेम्सचा वापर भारतातील मोठ्या संख्येने कुटुंबांनी केला. या अनुभवातून तंत्रज्ञान हे केवळ सॉफ्टवेअर नसून, मुलांची शिकण्याची पद्धत, सर्जनशीलता आणि संवाद यांवर प्रभाव टाकणारे प्रभावी माध्यम आहे, हा दृष्टिकोन अधिक दृढ झाला.

MIT Media Lab आणि नवी दिशा

२०१६ मध्ये श्रुती धारिवाल यांनी MIT Media Labमध्ये प्रवेश घेतला. तेथे त्यांनी मास्टर्सचे शिक्षण पूर्ण केले आणि त्यानंतर PhDचे शिक्षण घेतले. शिक्षण, सर्जनशीलता आणि खेळ यांच्या संगमावर केलेल्या त्यांच्या कार्याला विविध फेलोशिप आणि पुरस्कारांचीही दखल मिळाली.

त्यांच्या संशोधनाचा केंद्रबिंदू होता—मुलांना तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून अधिक सर्जनशील, जिज्ञासू आणि सक्रिय शिकणारे कसे बनवता येईल?

CoCo : AI सोबत शिकण्याची नवी संकल्पना

आज त्यांच्या कार्याचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे CoCo, हे तरुणांसाठी तयार केलेले co-creative computing आणि AI education platform आहे. यामागील उद्देश मुलांना केवळ AI ने तयार केलेल्या सामग्रीचे ग्राहक बनवणे नाही.

त्याऐवजी मुलांनी AI च्या मदतीने स्वतः निर्माण करावे, प्रयोग करावेत, सहकार्याने शिकावे आणि स्वतंत्रपणे विचार करावा, हा या संकल्पनेचा केंद्रबिंदू आहे.

ही कल्पना आजच्या शिक्षणव्यवस्थेसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.

कारण भविष्यात यशस्वी होण्यासाठी मुलांना केवळ माहिती पाठ असणे पुरेसे नाही. त्यांच्यात प्रश्न विचारण्याची क्षमता, कल्पनाशक्ती, सर्जनशीलता, समस्या सोडवण्याची वृत्ती आणि तंत्रज्ञानाचा जबाबदारीने वापर करण्याची समज असणे आवश्यक आहे.

शिक्षणाचा बदलता अर्थ

पूर्वी आपण मुलांना सांगत होतो—
“हे शिका.”

नंतर आपण म्हणू लागलो—
“हे स्वतः करून पाहा.”

आता AIच्या युगात शिक्षणाची दिशा आणखी पुढे जाऊ शकते—

“AI च्या मदतीने स्वतः विचार करा, निर्माण करा, प्रयोग करा आणि नवे काही घडवा!”

हीच शिक्षणातील खरी परिवर्तनाची दिशा ठरू शकते.

मुलांनी AI ला पर्याय म्हणून नव्हे, तर सर्जनशील साथीदार म्हणून पाहिले पाहिजे. AI उत्तर देईल; पण प्रश्न कोणता विचारायचा, उत्तर योग्य आहे का हे तपासायचे कसे, त्यातून नवीन कल्पना कशी निर्माण करायची—हे शिकवण्याची जबाबदारी शिक्षणाची आहे.

आपल्यासाठी काय शिकण्यासारखे आहे?

श्रुती धारिवाल यांचा प्रवास आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देतो—

तंत्रज्ञानाचा सर्वात मोठा उपयोग तेव्हा होतो, जेव्हा ते माणसाची सर्जनशीलता कमी न करता तिला अधिक बळ देते.

आजच्या शिक्षकांनीही मुलांना केवळ तंत्रज्ञान वापरण्यास शिकवण्यापेक्षा त्याचा सर्जनशील आणि विचारपूर्वक वापर करण्यास प्रोत्साहित केले पाहिजे.

मुलांनी AI कडून तयार उत्तर घेण्यापेक्षा—

• “का?” आणि “कसे?” असे प्रश्न विचारावेत.

• मिळालेली माहिती तपासावी.

• स्वतःच्या कल्पना मांडाव्यात.

• AI सोबत प्रयोग करावेत.

• नवीन प्रकल्प आणि कल्पना तयार कराव्यात.

• तंत्रज्ञानाचा जबाबदारीने वापर करावा.

कारण भविष्यातील शिक्षण हे केवळ ज्ञान मिळवण्याचे नसून, ज्ञान निर्माण करण्याचे असेल.

भविष्यातील मुलांसाठी नवी दृष्टी

AIचे युग आपल्यासमोर एक मोठी संधी घेऊन आले आहे. ही संधी फक्त मशीन अधिक हुशार करण्याची नाही, तर मुलांना अधिक जिज्ञासू, सर्जनशील आणि आत्मविश्वासपूर्ण बनवण्याची आहे.

म्हणूनच आजच्या शिक्षणाने मुलांना फक्त—

“AI वापरायला शिका!”

असे सांगण्यापेक्षा—

“AI च्या मदतीने विचार करा, निर्माण करा, प्रयोग करा आणि स्वतःची कल्पना जगासमोर आणा!”

असा संदेश देण्याची गरज आहे.

कारण उद्याचे जग केवळ AI वापरणाऱ्या मुलांचे नसेल—

ते AI सोबत नवे जग निर्माण करणाऱ्या मुलांचे असेल! 

अस्वीकरण (Disclaimer)

हा लेख उपलब्ध करून दिलेल्या स्रोतामधील श्रुती (मोहनोत) धारिवाल यांच्या शैक्षणिक आणि व्यावसायिक प्रवासाविषयीच्या माहितीस तसेच त्यांच्या CoCo या AI शिक्षणविषयक कार्याच्या वर्णनाला आधार मानून मराठी भाषेत स्वतंत्रपणे मांडण्यात आला आहे. लेखाचा उद्देश AI शिक्षण, सर्जनशीलता आणि मुलांच्या सक्रिय सहभागाबाबत सकारात्मक शैक्षणिक विचार मांडणे हा आहे. उपलब्ध स्रोतामध्ये नमूद केलेल्या सर्व दाव्यांची स्वतंत्रपणे पडताळणी या लेखासाठी करण्यात आलेली नाही.