मुलं एका पालकाशीच मनमोकळेपणाने का बोलतात?

मुलांच्या मनातील संवाद समजून घेण्यासाठी पालकांनी लक्षात ठेवाव्यात या महत्त्वाच्या गोष्टी

“आईला सगळं सांगायचं… पण बाबांना नाही!” किंवा “बाबांना सांगितलं तर ते समजून घेतील…” अशी भावना अनेक मुलांच्या मनात असू शकते. काही मुलं शाळेतील अनुभव, मित्रमैत्रिणी, चुका, भांडणं किंवा एखादी लाजिरवाणी घटना एका पालकाशी सहज शेअर करतात; मात्र दुसऱ्या पालकासमोर त्याच विषयावर फारसं बोलत नाहीत.

याचा अर्थ मुलाला एका पालकावर प्रेम आहे आणि दुसऱ्यावर नाही, असा सरळ निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. मुलं कोणाशी काय बोलायचं हे अनेकदा त्या पालकाच्या प्रतिक्रिया, नात्यातील विश्वास आणि विषयाच्या स्वरूपावरून ठरवतात.

 मुलं कोणाशी बोलायचं हे कसं ठरवतात?

मुलांना प्रत्येक वेळी जाणीवपूर्वक “हा पालक चांगली प्रतिक्रिया देईल” असा विचार करावा लागतोच असे नाही. त्यांच्या पूर्वानुभवातून ही भावना तयार होते.

एखादा पालक मुलाचं बोलणं आधी शांतपणे ऐकतो, प्रश्न विचारतो आणि परिस्थिती समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो, तर मुलाला त्याच्याकडून पुन्हा तशीच प्रतिक्रिया मिळण्याची अपेक्षा असते.

याउलट, एखाद्या चुकीवर लगेच राग, ओरड, मोठं भाषण किंवा ताबडतोब उपाय सांगण्याची सवय असेल, तर मुलं काही गोष्टी सांगण्यापूर्वी दोनदा विचार करू शकतात. संशोधनानुसार पालकांच्या प्रतिक्रियांचा मुलांच्या पुढील संवादावर परिणाम होऊ शकतो.

 विश्वास आणि स्वीकार महत्त्वाचा

मुलाला “मी काहीही सांगितलं तरी माझं म्हणणं आधी ऐकून घेतलं जाईल” अशी भावना असेल, तर तो अधिक मोकळेपणाने संवाद साधण्याची शक्यता असते.

एका अभ्यासात ९८२ तरुणांचा अभ्यास करण्यात आला. पालकांच्या सकारात्मक प्रतिक्रियांशी मुलांमधील अधिक जवळीक आणि अधिक संवादाचा संबंध दिसून आला, तर नकारात्मक प्रतिक्रियांचा संबंध अधिक गुप्तता आणि कमी संवादाशी आढळला. याचा अर्थ एखाद्या एका रागाच्या प्रसंगामुळे मुलं कायमची बोलणं बंद करतात असा नाही; मात्र वारंवार मिळणाऱ्या प्रतिक्रिया नात्याच्या संवादपद्धतीवर परिणाम करू शकतात.

 प्रत्येक विषयासाठी पालकाची निवड वेगळी असू शकते

मुलं दोन्ही पालकांना अगदी सारख्याच गोष्टी सांगतीलच असं नाही.

उदाहरणार्थ, एखादं मूल मैत्रीतील समस्या आईशी बोलू शकतं, तर अभ्यास किंवा खेळाशी संबंधित विषय वडिलांशी शेअर करू शकतं. किशोरवयात तर मुलांना काही बाबी अधिक वैयक्तिक वाटू लागतात.

एका अभ्यासात किशोरवयीन मुलांनी विशेषतः वैयक्तिक विषयांबाबत मातांशी अधिक संवाद साधल्याचे आढळले. मात्र याचा अर्थ ते वडिलांवर कमी प्रेम करतात किंवा त्यांच्यावर विश्वास ठेवत नाहीत, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. विषय आणि पालकांमधील नात्याचा प्रकार यामुळे संवादाची निवड बदलू शकते.

 “मी सांगितलं तर काय होईल?”

मुलांच्या मनात अनेकदा माहितीपेक्षा पालकांच्या प्रतिक्रियेची चिंता अधिक असू शकते.

उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर एका पालकाकडून “कुठे अडचण आली ते पाहूया” अशी प्रतिक्रिया मिळण्याची अपेक्षा असेल, तर दुसऱ्या पालकाकडून “एवढे कमी गुण कसे मिळाले?” असा राग येईल अशी भीती असू शकते.

अशा अपेक्षा मुलाने संवाद सुरू करायचा की नाही, यावर परिणाम करू शकतात. विशेषतः किशोरवयात मुलं स्वतःच्या आयुष्यातील कोणती माहिती पालकांना सांगायची आणि कोणती वैयक्तिक ठेवायची, याचा विचार अधिक करू लागतात.

 छोट्या गोष्टींमधून मोठा विश्वास तयार होतो

कधी कधी यामागे कोणताही मोठा मानसशास्त्रीय मुद्दा नसतो. एखादा पालक मुलाला रोज शाळेत सोडतो, दुसरा गृहपाठात मदत करतो, तर तिसऱ्या वेळी रात्री झोपण्यापूर्वी मुलाशी मनमोकळ्या गप्पा होतात.

दररोजच्या अशा छोट्या संवादातून मुलाला एखादा पालक “माझं ऐकून घेणारा” वाटू शकतो.

संशोधनातही पालकांची संवेदनशील आणि प्रतिसाद देणारी वागणूक मुलांच्या संवादासाठी महत्त्वाची असल्याचे दिसून आले आहे.

 पालकांनी काय टाळावे?

मुलं दुसऱ्या पालकाशी जास्त बोलतात हे लक्षात आल्यावर काही पालक दुखावले जाऊ शकतात. मात्र,

“तू मला का सांगत नाहीस?”
“तुला माझ्यावर विश्वास नाही का?”
“आईलाच सगळं का सांगतोस?”

अशा प्रश्नांमुळे मुलाला अपराधी वाटू शकते आणि संवाद आणखी कमी होण्याची शक्यता असते.

त्याऐवजी शांतपणे म्हणता येईल—

“तुला माझ्याशी काहीही बोलता येईल.”
“मी आधी तुझं म्हणणं ऐकेन.”
“तुला माझ्या प्रतिक्रियेची भीती वाटत असेल, तरीही मला सांगू शकतोस.”

मुलाने एखादी गोष्ट शेअर केल्यावर लगेच सल्ला देण्याऐवजी काही वेळ फक्त ऐकून घेणेही महत्त्वाचे ठरू शकते.

 प्रत्येक गोष्ट दोन्ही पालकांना सांगणे आवश्यक नाही

मुलाने प्रत्येक गोष्ट आई-वडिलांना समान प्रमाणात सांगावी, अशी अपेक्षा ठेवण्याची गरज नाही. वेगवेगळ्या विषयांसाठी मुलांची वेगवेगळी भावनिक जवळीक असू शकते.

मात्र एखादं मूल सतत महत्त्वाच्या गोष्टी लपवत असेल आणि त्यामागे राग, शिक्षा किंवा न ऐकून घेण्याची भीती असेल, तर पालकांनी त्या नात्याकडे अधिक संवेदनशीलतेने पाहण्याची गरज आहे.

 पालकांसाठी छोटासा संदेश

मुलाला प्रत्येक वेळी उपाय नको असतो; कधी कधी त्याला फक्त कोणीतरी शांतपणे ऐकून घ्यावं असतं.

मुलांच्या मनात विश्वास निर्माण करण्यासाठी मोठ्या गोष्टींची गरज नसते. दररोजचा काही मिनिटांचा प्रेमळ संवाद, संयमाने ऐकून घेणे आणि चुकीनंतरही नातं कायम राहील याची खात्री देणे—या छोट्या गोष्टी मुलाला पालकांशी मनमोकळेपणाने बोलण्यासाठी सुरक्षित जागा देऊ शकतात.

मुलं काय सांगतात यापेक्षा, ते आपल्याशी बोलताना किती सुरक्षित आणि स्वीकारलेलं वाटतात, हे अधिक महत्त्वाचं आहे.

Disclaimer

हा लेख दिलेल्या स्रोतामधील माहिती आणि त्यात नमूद केलेल्या संशोधनाच्या आधारे मराठीत रूपांतरित व संक्षिप्त स्वरूपात तयार करण्यात आला आहे. प्रत्येक मुलाचा स्वभाव, कौटुंबिक परिस्थिती आणि पालक-मुलाचे नाते वेगळे असते. त्यामुळे या माहितीचा उपयोग सामान्य मार्गदर्शन म्हणून करावा; कोणत्याही विशिष्ट कौटुंबिक किंवा मानसिक आरोग्याच्या समस्येसाठी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.