आजच्या काळात वजन कमी करण्यासाठी डाएट प्लॅन, कॅलरी काउंट, जिम आणि सप्लिमेंट्स यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. मात्र प्राचीन भारतात महिलांच्या आरोग्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन पूर्णपणे वेगळा होता. त्या काळात “वजन कमी करणे” हा उद्देश नव्हता, तर शरीर, मन आणि जीवनशैली यामधील संतुलन राखणे महत्त्वाचे मानले जात होते.
धर्मशास्त्रातील अनेक नियम हे शरीराला त्रास देण्यासाठी नव्हते, तर नैसर्गिक पद्धतीने आरोग्य टिकवण्यासाठी तयार झाले होते. त्यामुळे सडपातळपणा हा ध्येय नसून, शिस्तबद्ध जीवनाचा परिणाम मानला जात होता.
प्राचीन भारतीय जीवनशैलीत जेवणाची वेळ अत्यंत महत्त्वाची मानली जात होती. दुपारच्या वेळी, जेव्हा पचनशक्ती सर्वाधिक सक्रिय असते, तेव्हा मुख्य जेवण घेतले जात असे. रात्रीचे जेवण हलके आणि शक्यतो सूर्यास्तापूर्वी किंवा लगेच नंतर केले जात असे.
उशिरा रात्री खाणे, सतत स्नॅक्स खाणे किंवा अति खाणे टाळले जाई. त्यामुळे पचनसंस्था व्यवस्थित काम करत असे आणि शरीरात अतिरिक्त चरबी साठण्याची शक्यता कमी होत असे.
आज आधुनिक विज्ञानही सांगते की शरीराच्या नैसर्गिक जैविक घड्याळानुसार खाणे आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरते.
धर्मशास्त्रातील उपवास हा केवळ धार्मिक परंपरा नव्हती, तर शरीराला विश्रांती देण्याची एक नैसर्गिक पद्धत होती. एकादशी, पौर्णिमा यांसारख्या दिवसांमध्ये हलका आहार किंवा उपवास केला जाई.
यामुळे:
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे उपवास म्हणजे उपाशी राहणे नव्हते. फळे, दूध किंवा साधा आहार घेतला जाई. उद्देश होता संयम आणि साधेपणा.
त्या काळातील महिलांना वेगळा “वर्कआउट” करण्याची गरज नव्हती, कारण त्यांच्या दैनंदिन जीवनातच भरपूर हालचाल असायची.
त्यामध्ये:
या सर्व गोष्टींमुळे शरीर सतत सक्रिय राहत असे. हलक्या पण नियमित हालचालींमुळे शरीर तंदुरुस्त राहण्यास मदत होत असे.
धर्मशास्त्रात संयमाला मोठे महत्त्व दिले गेले आहे. महिलांना पोट भरून नव्हे, तर समाधान होईपर्यंत खाण्याची शिकवण दिली जात असे.
शांतपणे, लक्षपूर्वक जेवण केल्याने शरीराला योग्य वेळी तृप्तीची जाणीव होत असे. त्यामुळे अति खाण्याची शक्यता कमी होत असे.
आज ज्याला “माइंडफुल ईटिंग” किंवा “इंट्यूटिव्ह ईटिंग” म्हटले जाते, ती संकल्पना त्या काळात नैसर्गिकरित्या जीवनशैलीचा भाग होती.
आज अनेक लोक तणावामुळे जास्त खाण्याकडे वळतात. मात्र प्राचीन भारतीय जीवनशैलीत प्रार्थना, मंत्रजप, ध्यान आणि नियमित दिनचर्या यामुळे मानसिक शांतता राखली जात होती.
यामुळे:
मन शांत असेल तर शरीरही संतुलित राहते, हा विचार त्या काळात महत्त्वाचा मानला जात होता.
महिलांच्या मासिक पाळीदरम्यान विश्रांती घेणे, काही पदार्थ टाळणे आणि शारीरिक श्रम कमी करणे योग्य मानले जात असे.
यामुळे शरीराला पुनर्बलन आणि विश्रांती मिळत असे. आजच्या सततच्या धावपळीच्या जीवनात या नैसर्गिक गरजांकडे अनेकदा दुर्लक्ष केले जाते.
प्राचीन पद्धतींमध्ये शरीराच्या संकेतांचा आदर करण्यावर भर दिला जात होता.
धर्मशास्त्राने महिलांना कृश दिसण्याचा आग्रह केला नाही. त्याऐवजी शिस्तबद्ध, संतुलित आणि निसर्गाशी सुसंगत जीवन जगण्याचा संदेश दिला.
जेव्हा:
तेव्हा शरीर नैसर्गिकरित्या संतुलित राहते.
प्राचीन भारतीय जीवनशैलीत आरोग्य म्हणजे फक्त शरीरयष्टी नव्हे, तर शरीर, मन आणि जीवनातील संतुलन मानले जात होते. आधुनिक जीवनशैलीतही या काही साध्या सवयी अंगीकारल्या, तर आरोग्य अधिक चांगले राखता येऊ शकते.
हा लेख ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांवर आधारित सामान्य माहिती म्हणून तयार करण्यात आला आहे. यामधील माहिती वैद्यकीय सल्ला किंवा उपचारांचा पर्याय नाही. आहार, उपवास किंवा आरोग्याशी संबंधित कोणतेही बदल करण्यापूर्वी तज्ज्ञ डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
तंत्रज्ञानाच्या युगात पत्रकारितेचे महत्त्व
बदलत्या हवामानाचे आपल्यावर परिणाम
बदलत्या हवामानाचे आपल्यावर परिणाम
