किशोरवयीन मुलांची झोप : आळस नव्हे, शरीराची गरज समजून घ्या!

शनिवार-रविवार आला की काही किशोरवयीन मुले सकाळी उशिरापर्यंत झोपलेली दिसतात. पालकांना अनेकदा वाटते की, “हे इतके उशिरापर्यंत का झोपतात? हा आळस तर नाही ना?” मात्र, प्रत्येक वेळी उशिरापर्यंत झोपणे म्हणजे आळस असेच असेल असे नाही. शाळेच्या दिवसांत अपुरी झालेली झोप भरून काढण्यासाठी शरीराला अतिरिक्त विश्रांतीची गरज असू शकते.

 किशोरवयात झोपेची गरज का वाढते?

किशोरवयात शरीरात अनेक जैविक बदल होत असतात. या काळात शरीराचे जैविक घड्याळ (Circadian Rhythm) थोडे उशिरा झोपण्याकडे झुकते. त्यामुळे रात्री लवकर झोप येणे आणि सकाळी लवकर उठणे काही मुलांसाठी कठीण होऊ शकते.

त्याचवेळी शाळा, अभ्यास, क्लासेस, खेळ, प्रवास, मित्रमैत्रिणी आणि मोबाईलचा वाढता वापर यामुळे झोपेची वेळ आणखी कमी होऊ शकते.

 किशोरवयीन मुलांना किती झोप आवश्यक?

१३ ते १८ वर्षांच्या किशोरवयीन मुलांसाठी दर २४ तासांत साधारण ८ ते १० तासांची झोप आवश्यक असल्याचे अमेरिकन अकॅडमी ऑफ स्लीप मेडिसिनने नमूद केले आहे. नियमितपणे कमी झोप मिळाल्यास लक्ष केंद्रित करणे, शिकणे, वर्तन, भावनिक संतुलन आणि एकूण आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो.

म्हणूनच आठवडाभर कमी झोपलेल्या मुलाला शनिवार-रविवारी थोडे अधिक झोपावेसे वाटणे स्वाभाविक असू शकते.

 ‘Weekend Sleep’ किती योग्य?

सुट्टीच्या दिवशी थोडी अतिरिक्त झोप घेणे शरीरासाठी उपयोगी ठरू शकते. मात्र, प्रत्येक शनिवार-रविवारी दुपारपर्यंत झोपणे आणि रविवारी रात्री उशिरापर्यंत जागे राहणे अशी सवय तयार झाली तर सोमवारच्या वेळापत्रकात पुन्हा अडचण निर्माण होऊ शकते.

त्यामुळे उद्दिष्ट मुलाला जबरदस्तीने सकाळी लवकर उठवणे नसून आठवड्याच्या दिवसांतच पुरेशी झोप मिळेल याकडे लक्ष देणे हे असावे.

 पालकांनी काय करावे?

१. संपूर्ण आठवड्याचा विचार करा

शनिवारी मुलगा ११ वाजता उठला म्हणून लगेच “आळशी” असे लेबल लावण्याऐवजी तो आठवड्यात किती तास झोपतो हे पाहा. अभ्यास, क्लासेस, खेळ, मोबाईल किंवा रात्री उशिरापर्यंत जागण्यामुळे झोप कमी होत आहे का, हे समजून घ्या.

२. सुट्टीच्या दिवशी थोडी अतिरिक्त झोप द्या

सुट्टीच्या दिवशी मुलाला थोडी अधिक झोप घेऊ देणे योग्य ठरू शकते. मात्र, आठवड्याच्या दिवसांच्या तुलनेत उठण्याची वेळ फार मोठ्या प्रमाणात बदलू नये. साधारण एक-दोन तासांच्या मर्यादेत वेळ ठेवण्याचा प्रयत्न करता येतो.

३. रात्री मोबाईलपासून थोडे अंतर

मोबाईल, सोशल मीडिया आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक माध्यमांचा वापर झोपेची वेळ पुढे ढकलू शकतो आणि झोपेच्या गुणवत्तेवर परिणाम करू शकतो. रात्री मोबाईल बेडरूमच्या बाहेर चार्ज करण्याचा घरातील नियम उपयोगी ठरू शकतो.

४. सकाळचा सूर्यप्रकाश महत्त्वाचा

उठल्यानंतर सकाळच्या नैसर्गिक प्रकाशात थोडा वेळ घालवणे शरीराचे जैविक घड्याळ नियमित ठेवण्यास मदत करू शकते. त्यामुळे उठल्यानंतर लगेच अंधाऱ्या खोलीत मोबाईल पाहण्याऐवजी थोडे बाहेर जाण्याची सवय चांगली ठरू शकते.

५. कॅफीनचे सेवन लक्षात घ्या

कॉफी, एनर्जी ड्रिंक्स किंवा इतर कॅफीनयुक्त पेये दिवसाच्या उशिरा घेतल्यास रात्री झोप येण्यास अडथळा निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे अशा पेयांचे सेवन शक्यतो दिवसाच्या सुरुवातीच्या काळात ठेवणे उपयुक्त ठरू शकते.

 ‘आळशी’ म्हणण्यापेक्षा संवाद साधा

“सुट्टी आहे म्हणून एवढे काय झोपतोस?” असे म्हणण्याऐवजी पालकांनी प्रेमाने विचारावे—

“तुला आठवड्यात पुरेशी झोप मिळतेय का? तू खूप थकला आहेस का?”

अशा संवादामुळे वाद कमी होऊन मुलाला आपल्या झोपेच्या सवयी समजून घेण्यास मदत होऊ शकते. नियम लादण्यापेक्षा त्यामागचे कारण समजावून सांगितल्यास किशोरवयीन मुलांचा सहकार्य करण्याकडे अधिक सकारात्मक दृष्टिकोन असू शकतो.

 लक्षात ठेवण्यासारखे

पुरेशी झोप ही आळसाची खूण नसून वाढत्या शरीराची आणि मनाची गरज आहे.
मुलांच्या झोपेकडे केवळ शिस्तीच्या दृष्टिकोनातून न पाहता त्यांच्या आरोग्याचा, अभ्यासाचा, भावनिक संतुलनाचा आणि दैनंदिन दिनक्रमाचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणून पाहणे गरजेचे आहे.

मुलांना चांगली झोप, योग्य दिनचर्या आणि प्रेमळ संवाद दिला तर त्यांच्या निरोगी विकासासाठी सकारात्मक वातावरण निर्माण होऊ शकते.

 Disclaimer

हा लेख उपलब्ध माहितीनुसार तयार केलेला सामान्य आरोग्य-जागरूकता संदेश आहे. प्रत्येक मुलाची झोपेची गरज आणि दिनचर्या वेगळी असू शकते. एखाद्या मुलाला सतत रात्री उशिरापर्यंत झोप येत नसेल किंवा सकाळी उठणे अत्यंत कठीण जात असेल, तर बालरोगतज्ज्ञ किंवा झोपेच्या तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरू शकते.