स्वामी विवेकानंद हे भारताच्या आध्यात्मिक, सामाजिक व बौद्धिक इतिहासातील एक तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांचा जन्म १२ जानेवारी १८६३ रोजी कोलकाता येथे झाला. इंग्रजी दिनदर्शिकेनुसार हा दिवस दरवर्षी राष्ट्रीय युवा दिन म्हणून साजरा केला जातो. मात्र हिंदू पंचांगानुसार (तिथीनुसार) स्वामी विवेकानंद यांचा जन्मदिन पौष महिन्यातील कृष्ण पक्षातील सप्तमी तिथीस साजरा केला जातो. ही तिथी दरवर्षी पंचांगानुसार बदलत असते.
स्वामी विवेकानंद यांचे मूळ नाव नरेंद्रनाथ दत्त असे होते. लहानपणापासूनच त्यांना तर्क, प्रश्न विचारण्याची वृत्ती आणि सत्याचा शोध घेण्याची ओढ होती. श्रीरामकृष्ण परमहंस यांचे ते प्रमुख शिष्य होते. गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी वेदांत, योग, भक्ती आणि कर्म यांचा समन्वय साधणारा विचार जगासमोर मांडला.
१८९३ साली शिकागो येथे झालेल्या जागतिक धर्मपरिषदेतील त्यांचे ऐतिहासिक भाषण आजही प्रेरणादायी मानले जाते. “माझ्या अमेरिकन बंधूंनो आणि भगिनींनो” या शब्दांनी त्यांनी संपूर्ण जगाचे लक्ष भारताच्या आध्यात्मिक परंपरेकडे वेधले. त्यांनी मानवतेची सेवा हीच खरी ईश्वरसेवा असल्याचा संदेश दिला.
तिथीनुसार साजरा होणारा स्वामी विवेकानंद जयंतीचा दिवस त्यांच्या विचारांचे स्मरण करून देतो—
उठा, जागे व्हा आणि ध्येय साध्य होईपर्यंत थांबू नका.
हा संदेश आजच्या युवकांसाठी विशेषतः मार्गदर्शक ठरतो.
वरील लेखामध्ये दिलेली माहिती ऐतिहासिक व सर्वसाधारण संदर्भांवर आधारित आहे. जन्मतिथी (तिथीनुसार) हिंदू पंचांगानुसार वर्षानुसार बदलू शकते. अचूक धार्मिक किंवा पंचांगविषयक तपशीलांसाठी अधिकृत पंचांग किंवा तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.