अवघ्या ₹२५० पासून व्यवसायाची सुरुवात! केरळमधील दाम्पत्याची मशरूम शेतीतून ₹८० ते ₹९० लाखांच्या वार्षिक उलाढालीपर्यंत झेप

“मोठा व्यवसाय उभारण्यासाठी सुरुवातीलाच मोठे भांडवल हवे असे नाही; योग्य कल्पना, सातत्यपूर्ण मेहनत आणि विस्ताराची दूरदृष्टी महत्त्वाची असते!”

आज अनेक तरुणांना स्वतःचा व्यवसाय सुरू करायचा असतो. मात्र, भांडवलाची कमतरता, अनुभवाचा अभाव आणि व्यवसायात नुकसान होण्याची भीती यामुळे अनेक जण पहिले पाऊल उचलण्यास संकोच करतात. अशा वेळी केरळमधील शिजे आणि त्यांचे पती थांकाचन यांचा मशरूम शेतीचा प्रवास प्रेरणा देणारा ठरतो.

द इकॉनॉमिक टाइम्स मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तानुसार, या दाम्पत्याने २००७ मध्ये अवघ्या ₹२५० च्या सुरुवातीच्या गुंतवणुकीत पाच मशरूम बेड्सपासून मशरूम लागवडीचा प्रयोग सुरू केला. पुढे या छोट्या उपक्रमाचे रूपांतर ‘कून फ्रेश’ (Coon Fresh) या व्यवसायात झाले. २००९ मध्ये सुरू झालेल्या या व्यवसायाची वार्षिक उलाढाल आज अंदाजे ₹८० ते ₹९० लाख असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे.

ही कहाणी केवळ शेतीची नाही, तर एका छोट्या कल्पनेला व्यवसायाचे स्वरूप देण्याची आणि सातत्याने प्रगती करण्याची आहे.

पाच मशरूम बेड्सपासून सुमारे ६,००० बेड्सपर्यंतचा प्रवास

शिजे यांनी घरातूनच मशरूम लागवडीचा प्रयोग सुरू केला. सुरुवातीला केवळ पाच मशरूम बेड्सवर काम करणाऱ्या या दाम्पत्याने कालांतराने आपल्या व्यवसायाचा विस्तार केला.

वृत्तानुसार, त्यांच्या मशरूम लागवडीची क्षमता वाढून सुमारे ६,००० बेड्सपर्यंत पोहोचली आणि वार्षिक उत्पादन अंदाजे १२ टन झाले.

या प्रवासातून एक महत्त्वाची गोष्ट समजते — व्यवसाय सुरू करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन करणे आवश्यक नसते. सुरुवातीला छोट्या स्तरावर प्रयोग करून अनुभव मिळवणे, बाजारपेठेची मागणी समजून घेणे आणि त्यानंतर क्षमतेनुसार विस्तार करणे हा एक व्यावहारिक मार्ग ठरू शकतो.

मात्र, ₹२५० ही केवळ सुरुवातीच्या प्रयोगासाठी केलेली गुंतवणूक होती. आजच्या मोठ्या व्यवसायासाठी लागणारा एकूण खर्च एवढाच होता, असा त्याचा अर्थ होत नाही.

मशरूम विक्रीपलीकडे व्यवसायाचा विस्तार

या दाम्पत्याने केवळ ताज्या मशरूमच्या विक्रीवर अवलंबून न राहता व्यवसायाच्या इतर संधीही शोधल्या.

‘कून फ्रेश’ या व्यवसायामध्ये पुढील उपक्रमांचा समावेश असल्याचे वृत्तात नमूद केले आहे.

• मशरूम उत्पादन: स्वतः मशरूमची लागवड करून त्यांची विक्री करणे.

• मशरूम स्पॉनची विक्री: मशरूम लागवडीसाठी आवश्यक असलेल्या स्पॉनची इतर उत्पादकांना विक्री करणे.

• मशरूमपासून तयार होणारी उत्पादने: ताज्या मशरूमच्या विक्रीसोबत प्रक्रिया केलेल्या किंवा मूल्यवर्धित उत्पादनांच्या माध्यमातून व्यवसाय वाढवणे.

• प्रशिक्षण कार्यक्रम: मशरूम शेती शिकू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थी आणि शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन करणे.

व्यवसायाच्या या विविध अंगांमुळे उत्पन्नाच्या वेगवेगळ्या संधी निर्माण होऊ शकतात. शेतीतून उत्पादन घेण्यासोबतच इतर उत्पादकांना साहित्य आणि प्रशिक्षण उपलब्ध करून देणे, ही या व्यवसायाची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत.

सुमारे १० हजार जणांना प्रशिक्षण

या दाम्पत्याच्या प्रवासातील आणखी एक उल्लेखनीय बाब म्हणजे मशरूम शेतीचे ज्ञान इतरांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न.

उपलब्ध वृत्तानुसार, शिजे आणि थांकाचन यांनी सुमारे १०,००० लोकांना मशरूम लागवडीचे प्रशिक्षण दिले आहे.

शेतीतील अनुभव इतर शेतकरी आणि विद्यार्थ्यांसोबत सामायिक केल्यामुळे त्यांना नवीन कौशल्य शिकण्याची आणि स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्याची दिशा मिळू शकते.

यातून एक महत्त्वाचा विचार पुढे येतो — व्यवसाय वाढवताना केवळ स्वतःच्या उत्पन्नावर लक्ष केंद्रित न करता इतरांसाठीही संधी निर्माण करता येतात.

₹१.६ कोटींच्या वार्षिक उलाढालीचे लक्ष्य

वृत्तानुसार, सध्या अंदाजे ₹८० ते ₹९० लाख वार्षिक उलाढाल असलेल्या या दाम्पत्याने भविष्यात ₹१.६ कोटींच्या उलाढालीचे लक्ष्य ठेवले आहे.

हे लक्ष्य गाठण्यासाठी व्यवसायाचा आणखी विस्तार, बाजारपेठेतील मागणी, उत्पादन क्षमता आणि खर्चाचे योग्य व्यवस्थापन यांना महत्त्व राहील. मात्र, हे लक्ष्य कधीपर्यंत साध्य करण्याचे नियोजन आहे किंवा त्यासाठी किती अतिरिक्त गुंतवणूक आवश्यक आहे, याची स्पष्ट माहिती उपलब्ध वृत्तात नमूद केलेली नाही.

येथे एक महत्त्वाचा फरक लक्षात घ्यायला हवा. वार्षिक उलाढाल म्हणजे एकूण विक्रीतून मिळणारी रक्कम; ती निव्वळ नफा नसतो. उत्पादन खर्च, मजुरी, वाहतूक, वीज, पॅकेजिंग आणि इतर व्यावसायिक खर्च वजा केल्यानंतरच प्रत्यक्ष नफा समजू शकतो.

त्यामुळे व्यवसायाचे यश मोजताना केवळ उलाढाल न पाहता नफा, खर्च आणि आर्थिक स्थैर्य यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

या यशोगाथेतून उद्योजकांनी काय शिकावे?

शिजे आणि थांकाचन यांच्या प्रवासातून नवीन व्यवसाय सुरू करू इच्छिणाऱ्या व्यक्तींना काही महत्त्वाचे धडे मिळतात.

१. छोट्या सुरुवातीला कमी लेखू नका.
प्रत्येक व्यवसाय मोठ्या कार्यालयातून किंवा मोठ्या भांडवलातूनच सुरू होतो असे नाही. उपलब्ध साधनांचा वापर करून छोट्या प्रमाणात सुरुवात करता येऊ शकते.

२. अनुभवातून शिकत पुढे जा.
नवीन व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी त्या क्षेत्राचे प्रशिक्षण घ्या, उत्पादनाची माहिती मिळवा आणि बाजारपेठेचा अभ्यास करा.

३. उत्पन्नाचे पर्याय वाढवा.
एका उत्पादनाच्या विक्रीवर अवलंबून राहण्याऐवजी ग्राहकांच्या गरजेनुसार पूरक उत्पादने किंवा सेवा विकसित करण्याचा विचार करा.

४. गुणवत्तेला प्राधान्य द्या.
ग्राहकांचा विश्वास टिकवण्यासाठी उत्पादनाची गुणवत्ता, स्वच्छता, योग्य साठवणूक आणि वेळेवर पुरवठा याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.

५. आर्थिक नियोजन करा.
व्यवसाय वाढवण्यापूर्वी उत्पादन खर्च, बाजारभाव, संभाव्य नफा आणि जोखीम यांचा अभ्यास करा. आवश्यकतेनुसार पर्यायी आर्थिक योजना तयार ठेवा.

६. ज्ञान इतरांपर्यंत पोहोचवा.
स्वतः मिळवलेला अनुभव इतरांना शिकवणे हीदेखील व्यवसायविकासाची आणि समाजासाठी योगदान देण्याची एक संधी असू शकते.

निष्कर्ष : छोटी कल्पना, मोठे स्वप्न आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न!

केरळमधील शिजे आणि थांकाचन यांचा मशरूम शेतीचा प्रवास दाखवतो की, एखाद्या छोट्या प्रयोगातूनही मोठ्या व्यवसायाची सुरुवात होऊ शकते. मात्र, त्यासाठी केवळ सुरुवातीची गुंतवणूक कमी असणे पुरेसे नाही. ज्ञान, मेहनत, बाजारपेठेची समज, आर्थिक शिस्त आणि योग्य वेळी विस्तार करण्याची क्षमता यांचाही महत्त्वाचा वाटा असतो.

शेती, अन्नप्रक्रिया आणि कृषीपूरक व्यवसायांमध्ये संधी शोधणाऱ्यांसाठी ही कहाणी विचार करायला लावणारी आहे.

“सुरुवात किती मोठी आहे, यापेक्षा आपण शिकत किती पुढे जातो, हे अधिक महत्त्वाचे असते.”

योग्य माहिती मिळवा, छोट्या स्तरावर प्रयोग करा, खर्चाचा हिशेब ठेवा आणि आपल्या क्षमतेनुसार पुढे जा. एखादी छोटी कल्पना भविष्यात किती मोठे रूप घेऊ शकते, हे सांगता येत नाही; पण नियोजनबद्ध प्रयत्न तिच्या यशाची शक्यता नक्कीच वाढवू शकतात.

महत्त्वाची सूचना (Disclaimer)

हा लेख उपलब्ध वृत्तातील माहितीच्या आधारे शैक्षणिक, माहितीपूर्ण आणि प्रेरणादायी उद्देशाने तयार केला आहे. व्यवसायाची उलाढाल, उत्पादन क्षमता आणि प्रशिक्षणासंबंधीचे आकडे प्रकाशनापूर्वी मूळ वृत्तस्रोताच्या आधारे पडताळावेत. मशरूम शेतीतील उत्पादन, खर्च आणि नफा हे हवामान, लागवड पद्धती, बाजारपेठ, गुणवत्ता आणि व्यवस्थापन यांनुसार बदलू शकतात. हा लेख व्यवसाय किंवा गुंतवणुकीचा वैयक्तिक सल्ला नाही. मशरूम शेती सुरू करण्यापूर्वी कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन आवश्यक प्रशिक्षण, बाजारपेठेचा अभ्यास आणि आर्थिक नियोजन करावे.