आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकातून परतला शुभांशु शुक्ला: जाणून घ्या अंतराळवीरांना कोणते आरोग्य आव्हाने भेडसावतात

मुंबई : ग्रुप कॅप्टन शुभांशु शुक्ला, आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकात (ISS) पाऊल ठेवणारे पहिले भारतीय, १८ दिवसांच्या यशस्वी मिशननंतर मंगळवारी पृथ्वीवर परतले. अ‍ॅक्सिओम-४ (Ax-4) मोहिमेचा भाग असलेल्या या अंतराळवीरांचे यशस्वी लँडिंग कॅलिफोर्नियाच्या किनाऱ्याजवळ ‘स्प्लॅशडाउन’द्वारे करण्यात आले. ही मोहीम केवळ एक ऐतिहासिक पाऊल नव्हे, तर भविष्यातील अंतराळवीरांसाठी प्रेरणादायी ठरणारी आहे. मात्र, या प्रवासात शरीरावर होणारे परिणाम जाणून घेणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.

मायक्रोग्रॅव्हिटीमुळे होणारे आरोग्यविषयक बदल

अंतराळात गुरुत्वाकर्षणाचा अभाव असतो (मायक्रोग्रॅव्हिटी), ज्यामुळे शरीराच्या कार्यप्रणालीवर अनेक प्रकारचे परिणाम होतात. पृथ्वीवर परतल्यावर शरीराला पुन्हा गुरुत्वाकर्षणाशी जुळवून घ्यावे लागते, ज्यामुळे काही शारीरिक आणि मानसिक त्रास उद्भवू शकतात.

मुख्य आरोग्य समस्या आणि त्यावरील उपाय

1. स्नायूंची कमजोरी (Muscle Atrophy)

मायक्रोग्रॅव्हिटीमुळे शरीरावर भार न पडल्याने स्नायूंमध्ये ताकद कमी होते. अंतराळात व्यायामाचे नियोजन असूनही काही प्रमाणात स्नायूंचा ऱ्हास होतो.

उपाय: पृथ्वीवर आल्यानंतर विशेष व्यायाम आणि पुनर्वसनाद्वारे स्नायूंना पूर्वस्थितीत आणण्याचा प्रयत्न केला जातो.

2. हाडांची घनता कमी होणे (Loss of Bone Density)

अंतराळात हाडांवर भार नसल्याने हाडांची घनता दर महिन्याला १-२% पर्यंत कमी होते. हे प्रमाण पृथ्वीवरील एका दशकातील वृद्धत्वाशी तुलनीय आहे.

उपाय: विशेष व्यायाम, संकुचन कपडे, आणि फिजिओथेरपी यांचा वापर करून हाडांचे बळ टिकवले जाते.

3. हृदयाशी संबंधित समस्या (Cardiovascular Issues)

अंतराळात रक्तप्रवाह कमी होतो आणि हृदयाचे कार्य कमी होते. यामुळे पृथ्वीवर परतल्यावर चक्कर येणे, अशक्तपणा, आणि कमी ऑक्सिजन क्षमता जाणवते.

उपाय: हृदयविकारांच्या तपासण्या, रक्तदाब नियंत्रण, आणि टप्प्याटप्प्याने चालणारे फिटनेस ट्रेनिंग.

4. मानसिक ताण आणि मनःस्वास्थ्य (Psychological Adjustments)

अंतराळात असताना एकटेपणा, झोपेचे विकार, चिडचिडेपणा, आणि एकाग्रतेचा अभाव दिसून येतो. या अवस्थेला "Asthenization" असे म्हणतात.

उपाय: मानसिक आरोग्य सल्ला, झोपेचे वेळापत्रक, आणि विश्रांतीदायक उपचार यांचा समावेश.

स्प्लॅशडाउननंतर शुक्ला आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांना NASA च्या जॉन्सन स्पेस सेंटर, ह्युस्टन येथे नेण्यात आले. तेथे ७-१० दिवसांची आरोग्य पुनर्वसन प्रक्रिया पार पडणार आहे, ज्यामध्ये खालील तपासण्या होतील:

• शरीरसामर्थ्य आणि स्नायू तपासणी

• हृदयाची कार्यक्षमता

• हाडांची घनता

• दृष्टिदोष आणि समतोल

• मानसिक आरोग्य मूल्यांकन

शुभांशु शुक्ला दिल्लीमध्ये केव्हा?

केंद्रीय मंत्री जितेंद्र सिंह यांनी सांगितले की, “शुभांशु शुक्ला सध्या कॅलिफोर्नियामध्ये SOP नुसार विविध तपासण्या आणि पुनर्वसन प्रक्रियेत सहभागी आहेत. त्यांच्या ISRO टीमबरोबरही चर्चा होणार आहे. ते १७ ऑगस्टपूर्वी दिल्लीला येण्याची शक्यता आहे.”