अतिविचारांना द्या पूर्णविराम! ‘सोडून देण्याची कला’ शिकून मनःशांती मिळवण्याचे ५ सोपे मार्ग

 प्रत्येक गोष्टीचा विचार करणे आपल्या हातात असते; पण प्रत्येक गोष्टीचा अतिरेक करणे आपल्या मनःशांतीसाठी घातक ठरू शकते!

कधी घडून गेलेल्या प्रसंगांचा वारंवार विचार करणे, एखाद्याने बोललेले शब्द मनाला लावून घेणे, भविष्यात काय होईल याची सतत चिंता करणे किंवा इतरांच्या आयुष्याशी स्वतःच्या आयुष्याची तुलना करणे… या सवयींमुळे अनेकदा मन थकून जाते. प्रत्यक्षात एखादी समस्या छोटी असली, तरी तिचा सतत विचार केल्यामुळे ती अधिक मोठी वाटू लागते.

यालाच सामान्यतः अतिविचार (Overthinking) असे म्हटले जाते.

विचार करणे ही मानवी स्वभावाची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. योग्य विचार आपल्याला निर्णय घेण्यास आणि समस्या सोडविण्यास मदत करतात. मात्र, जेव्हा तेच विचार पुन्हा पुन्हा मनात येतात आणि त्यातून कोणताही मार्ग निघत नाही, तेव्हा त्याचा आपल्या एकाग्रतेवर, कामावर, नातेसंबंधांवर आणि भावनिक स्वास्थ्यावर परिणाम होऊ शकतो.

म्हणूनच आयुष्यात प्रत्येक गोष्ट मनाला लावून न घेता, काही गोष्टी स्वीकारण्याची आणि योग्य वेळी सोडून देण्याची कला शिकणे महत्त्वाचे आहे.

 ‘सोडून देण्याची कला’ म्हणजे नेमके काय?

सोडून देणे म्हणजे एखाद्या व्यक्तीचा अपमान सहन करणे, अन्यायाकडे दुर्लक्ष करणे किंवा जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढणे नव्हे. तर ज्या गोष्टी आपल्या नियंत्रणात नाहीत, त्यांच्याविषयीचा अनावश्यक मानसिक ताण कमी करणे होय.

आपण भूतकाळ बदलू शकत नाही; मात्र त्यातून शिकून वर्तमान अधिक चांगले बनवू शकतो. प्रत्येक व्यक्तीचे विचार, स्वभाव आणि मतं वेगवेगळी असतात. प्रत्येकाला खूश ठेवणे किंवा प्रत्येकाच्या मतानुसार जगणे शक्य नाही.

लक्षात ठेवा, प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर लगेच मिळालेच पाहिजे असे नाही आणि प्रत्येक गोष्ट आपल्या मनासारखी झालीच पाहिजे असेही नाही.

 अतिविचार कमी करण्यासाठी ५ सोप्या सवयी

१. मनातल्या भावना व्यक्त करायला शिका

अनेकदा आपण मनातील दुःख, नाराजी किंवा चिंता कोणालाही सांगत नाही. बाहेरून हसत असलो, तरी मनात अनेक प्रश्नांची गर्दी असते. या भावना सतत दाबून ठेवल्याने मानसिक ताण वाढू शकतो.

काय करावे?

• आपल्या भावना समजून घेणाऱ्या विश्वासू व्यक्तीशी मनमोकळेपणाने बोला.

• एखादी गोष्ट मनाला लागली असल्यास शांतपणे आपले म्हणणे मांडा.

• प्रत्येक वेळी समोरची व्यक्ती आपल्याशी सहमत झालीच पाहिजे, अशी अपेक्षा ठेवू नका.

कधी कधी मनातील विचार व्यक्त केल्याने परिस्थितीकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहता येते.

२. मनातील विचार लिहून काढा

मनात एकाच वेळी अनेक विचार सुरू असतील, तर ते कागदावर लिहून पाहा. लेखनामुळे विचार स्पष्ट होण्यास आणि कोणती गोष्ट आपल्या नियंत्रणात आहे, हे ओळखण्यास मदत होऊ शकते.

काय करावे?

दररोज पाच ते दहा मिनिटे स्वतःसाठी काढा आणि तीन प्रश्नांची उत्तरे लिहा:

• आज मला कोणत्या गोष्टीचा त्रास झाला?

• या परिस्थितीत माझ्या हातात काय आहे?

• उद्या मी कोणते एक छोटे सकारात्मक पाऊल उचलू शकतो किंवा शकते?

याशिवाय आवडते संगीत ऐकणे, फिरायला जाणे, वाचन करणे किंवा एखादा छंद जोपासणे यांसारख्या कृतींमुळेही मनाला विश्रांती मिळू शकते.

३. स्वतःच्या प्रगतीची इतरांशी तुलना करू नका

अतिविचार वाढण्यामागे सोशल मीडियावरील तुलना हेही एक कारण असू शकते. दुसऱ्याचे यश, आनंदी छायाचित्रे किंवा प्रगती पाहून आपण आपल्या आयुष्याबद्दल नकारात्मक विचार करू लागतो.

परंतु प्रत्येक व्यक्तीचा प्रवास वेगळा असतो. कोणाला यश लवकर मिळते, तर कोणाला त्यासाठी अधिक वेळ द्यावा लागतो. उशिरा मिळालेले यश हे कमी महत्त्वाचे नसते.

काय करावे?

• स्वतःच्या छोट्या यशाचीही दखल घ्या.

• कालच्या स्वतःपेक्षा आज थोडे चांगले होण्याचा प्रयत्न करा.

• स्वतःच्या प्रयत्नांचे कौतुक करा.

• इतरांच्या यशातून प्रेरणा घ्या; न्यूनगंड निर्माण करू नका.

लक्षात ठेवा, तुमच्या आयुष्याची किंमत इतरांच्या प्रगतीवर ठरत नाही.

४. आवडत्या गोष्टींसाठी वेळ काढा

सतत विचार करत बसल्यामुळे मन त्याच समस्येभोवती फिरत राहू शकते. अशा वेळी एखाद्या अर्थपूर्ण आणि आवडत्या कृतीत लक्ष केंद्रित केल्याने विचारांच्या चक्रातून थोडा विराम मिळू शकतो.

काय करावे?

• आवडते संगीत ऐका.

• सकाळी किंवा संध्याकाळी थोडे चालायला जा.

• बागकाम, चित्रकला, वाचन किंवा नृत्य यांसारख्या छंदांसाठी वेळ द्या.

• कुटुंबीयांसोबत किंवा मित्रमैत्रिणींसोबत आनंदाचे क्षण घालवा.

या कृती म्हणजे समस्यांपासून कायम पळ काढणे नव्हे. त्या मनाला विश्रांती देतात आणि परिस्थितीकडे अधिक शांतपणे पाहण्यास मदत करतात.

५. चिंतेसाठी ठरावीक वेळ ठेवा

एखाद्या समस्येचा विचार दिवसभर करत राहण्याऐवजी त्यासाठी ठरावीक वेळ ठेवण्याचा प्रयत्न करा. उदाहरणार्थ, दिवसातील दहा ते पंधरा मिनिटे आपल्या चिंतांवर विचार करण्यासाठी राखून ठेवा.

त्या वेळी स्वतःला विचारा:

• ही समस्या प्रत्यक्षात सोडवता येऊ शकते का?

• त्यासाठी मी आज काय करू शकतो किंवा शकते?

• जे माझ्या नियंत्रणात नाही, त्याबद्दल स्वतःला त्रास देत राहणे आवश्यक आहे का?

विचार करण्याची वेळ संपल्यानंतर शक्य असल्यास एखाद्या वर्तमानकेंद्रित कृतीकडे वळा. विचार पुन्हा आले, तरी स्वतःला दोष देऊ नका. ही सवय विकसित होण्यासाठी वेळ लागू शकतो.

 मनःशांतीसाठी मर्यादा आखणेही आवश्यक

प्रत्येकाशी मनातील सर्व गोष्टी शेअर करणे आवश्यक नाही. प्रत्येकाच्या मताला समान महत्त्व देणेही गरजेचे नाही. आपली वैयक्तिक माहिती कोणाशी आणि किती प्रमाणात शेअर करायची, हे ठरवण्याचा अधिकार आपल्याला आहे.

कोणी आपल्याबद्दल काही नकारात्मक बोलले, तर लगेच प्रतिक्रिया देण्याऐवजी स्वतःला विचारा:

• या मतात काही तथ्य आहे का?

• यातून मला काही शिकता येईल का?

• की ही केवळ समोरच्या व्यक्तीची वैयक्तिक धारणा आहे?

गरज असेल तेथे नम्रपणे पण ठामपणे मर्यादा आखा. मात्र, प्रत्येक टीका दुर्लक्षित करण्याऐवजी योग्य अभिप्राय स्वीकारणे आणि अपमानकारक वर्तनापासून स्वतःचे संरक्षण करणे, यातील फरक समजून घ्या.

 अतिविचार म्हणजे मानसिक आजार आहे का?

अतिविचार ही स्वतःहून एखाद्या विशिष्ट मानसिक आजाराची वैद्यकीय निदानश्रेणी नाही. मात्र, सततची चिंता, तणाव किंवा काही मानसिक आरोग्यविषयक समस्यांसोबत त्याचा संबंध असू शकतो.

जर विचारांमुळे झोप, काम, दैनंदिन व्यवहार किंवा नातेसंबंध यांवर सातत्याने परिणाम होत असेल, तर मानसिक आरोग्यतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकाची मदत घेणे योग्य ठरते. केवळ सकारात्मक विचार करण्याचा प्रयत्न पुरेसा ठरेलच असे नाही; योग्य मदत घेतल्यानेही परिस्थिती सुधारू शकते.

 शेवटी एवढेच लक्षात ठेवा…

भूतकाळ हा शिकवण देण्यासाठी आहे, स्वतःला सतत दोष देण्यासाठी नाही. भविष्याची तयारी करणे आवश्यक आहे; पण त्याची अनिश्चितता मनात साठवून वर्तमानातील आनंद गमावणे योग्य नाही.

काही लोक आपल्याला समजून घेतील, काही समजून घेणार नाहीत. काही गोष्टी आपल्या मनासारख्या घडतील, तर काहींचा स्वीकार करावा लागेल. प्रत्येक गोष्ट बदलण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा कुठे प्रयत्न करायचे आणि कुठे मन शांत ठेवायचे, हे शिकणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

मनःशांती ही प्रत्येक गोष्ट आपल्या मनाप्रमाणे घडण्यात नसते; तर प्रत्येक गोष्ट आपल्या मनाप्रमाणे घडली नाही, तरी स्वतःला सावरण्यात असते.

आजपासून एक छोटी सवय लावा—जे बदलता येईल त्यासाठी प्रयत्न करा, जे शिकवेल त्यातून शिका आणि जे आपल्या नियंत्रणात नाही, त्याचा अनावश्यक भार मनावर घेऊ नका.

कारण आयुष्य सुंदर बनवण्यासाठी प्रत्येक प्रश्न सोडवणे आवश्यक नसते; काही प्रश्नांना योग्य अंतरावर ठेवणेही शिकावे लागते.

 अस्वीकरण (Disclaimer): हा लेख मानसिक आरोग्याविषयी सर्वसाधारण माहिती आणि जनजागृतीसाठी आहे. ही माहिती वैद्यकीय निदान किंवा उपचारांचा पर्याय नाही. अतिविचार, चिंता किंवा तणाव दीर्घकाळ टिकत असल्यास अथवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम करत असल्यास पात्र मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.