नासाने (NASA) अलीकडेच जनतेला आवाहन केले आहे की त्यांनी जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपने (JWST) टिपलेल्या हजारो आकाशगंगांचे वर्गीकरण करण्यात मदत करावी. ‘गॅलेक्सी झू’ या नागरिक-विज्ञान (Citizen Science) प्रकल्पाच्या माध्यमातून स्वयंसेवक वैज्ञानिकांना विश्वाच्या अथांग विस्ताराचा शोध घेण्यात महत्त्वाची मदत करू शकतात.
या प्रकल्पाचा उद्देश आकाशगंगांची निर्मिती, त्यांचा विकास आणि त्यांच्यातील परस्परसंबंध या महत्त्वाच्या वैज्ञानिक प्रश्नांची उत्तरे शोधणे आहे. उपलब्ध असलेल्या ५ लाखांहून अधिक प्रतिमा पाहता, हे काम वैज्ञानिक एकटे करून पूर्ण करणे अशक्य आहे.
जेम्स वेब टेलिस्कोपच्या विलक्षण क्षमतेमुळे आपण भूतकाळात डोकावू शकतो—तेव्हा आलेल्या पहिल्या आकाशगंगांचे दर्शन घेऊ शकतो. अब्जावधी वर्षांपूर्वी निर्माण झालेल्या या प्राचीन आकाशगंगा विश्वाच्या प्रारंभिक इतिहासाविषयी महत्त्वपूर्ण संकेत देतात.
विविध अंतरावर असलेल्या आकाशगंगांच्या रचना अभ्यासून वैज्ञानिकांना जाणून घ्यायचे आहे की:
आकाशगंगा कशा तयार झाल्या?
त्या कशा वाढल्या आणि बदलल्या?
त्या एकमेकांशी कशा परस्परसंवाद करतात?
प्रत्येक व्यक्ती, अगदी १० वर्षे व त्यापुढील वयाचे मुलेही या वैश्विक शोधयात्रेचा भाग बनू शकतात.
स्कॉटलंडमधील स्वयंसेवक क्रिस्टीन मॅकमिलन यांनी उत्साहाने सांगितले:
“पहिल्यांदाच तयार होत असलेल्या आकाशगंगा पाहण्याचा अनुभव अप्रतिम आहे!”
स्वयंसेवकांना फक्त प्रतिमांकडे पाहून आकाशगंगांच्या आकाराविषयी काही मूलभूत प्रश्नांची उत्तरे द्यायची असतात—आणि याच उत्तरांवर आधारित महत्त्वाचा संशोधनाचा पाया तयार होतो.
‘गॅलेक्सी झू’ हा प्रकल्प 2007 पासून नागरिकांचा सहभाग घेत आहे. Sloan Digital Sky Survey, हबल, आणि युक्लिड या सुप्रसिद्ध दुर्बिणींमधील प्रतिमांचे वर्गीकरण करण्यातही स्वयंसेवकांनी मोठी भूमिका बजावली आहे.
या प्रकल्पातून अनेक महत्त्वपूर्ण शोध लागले —
आकाशगंगांच्या विलिनीकरणाची ओळख
spiral arms कसे तयार होतात याचा शोध
जेम्स वेब टेलिस्कोपच्या नव्या प्रतिमा जोडल्या जात असताना, विज्ञान टीमने ‘झूबॉट (ZooBot)’ नावाची कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालीही विकसित केली आहे.
झूबॉटचे वैशिष्ट्य:
सोपे प्रतिमावर्गीकरण ते स्वतः करू शकते
जटिल किंवा धूसर प्रतिमांसाठी मात्र मानवी मार्गदर्शन आवश्यक
स्वयंसेवक जितकी अधिक वर्गीकरणे करतील, तितका AI अधिक सक्षम होईल
यामुळे मानव–AI सहकार्याने संशोधनाची गती आणि अचूकता दोन्ही वाढत आहेत.
गॅलेक्सी झू प्रकल्प हा अवकाश संशोधनात प्रत्यक्ष सहभागाची अनोखी संधी आहे.
इंटरनॅशनल स्पेस सायन्सेस इन्स्टिट्यूटच्या पाठिंब्याने हा प्रकल्प पुढे चालवला जात आहे.
आजच सहभागी व्हा आणि हजारो आकाशगंगांचे योग्य वर्गीकरण करण्यास मदत करा.
विश्वाच्या इतिहासाच्या उकल करण्यात आपल्या योगदानाचा अमूल्य वाटा असेल!
सूचना / Disclaimer:
ही माहिती सार्वजनिक उपलब्ध स्त्रोतांवर आधारित आहे. ही बातमी/लेख माहितीपर उद्देशाने तयार करण्यात आली आहे.
तंत्रज्ञानाच्या युगात पत्रकारितेचे महत्त्व
बदलत्या हवामानाचे आपल्यावर परिणाम
बदलत्या हवामानाचे आपल्यावर परिणाम
