आजच्या धावपळीच्या जीवनात तणाव, चिंता आणि मानसिक थकवा ही सामान्य समस्या झाली आहे. आधुनिक औषधोपचार तणाव नियंत्रणासाठी मदत करतात, मात्र नैसर्गिक पद्धती अधिक सुरक्षित आणि दीर्घकालीन परिणामकारक मानल्या जातात. प्राचीन श्वसनतंत्रे म्हणजेच प्राणायाम, तणाव कमी करण्यासाठी, मनःशांती मिळवण्यासाठी आणि शरीर-मनाचा समतोल साधण्यासाठी उपयुक्त ठरतात.
संशोधनानुसार प्राणायाम केल्याने कॉर्टिसोल (तणाव संप्रेरक) कमी होतो, स्वायत्त मज्जासंस्थेचे संतुलन राखले जाते आणि हृदयाचे कार्य सुधारते. शारीरिक लाभांपलीकडे जाऊन प्राणायाम मनाला शांतता, स्पष्टता आणि अंतर्गत स्थैर्य प्रदान करतो.
‘प्राणायाम’ हा शब्द संस्कृतमधून आला असून,
‘प्राण’ म्हणजे जीवनशक्ती आणि ‘आयाम’ म्हणजे नियंत्रण किंवा विस्तार.
श्वासोच्छवासाचे जाणीवपूर्वक नियंत्रण करून शरीर आणि मन यांच्यात समतोल साधण्याची ही प्राचीन योगिक प्रक्रिया आहे. नियमित प्राणायामामुळे तणाव कमी होतो, एकाग्रता वाढते आणि फुफ्फुसांची कार्यक्षमता सुधारते.
अनुलोम-विलोम केल्याने मेंदूची कार्यक्षमता आणि एकाग्रता वाढते.
कृती: उजवे नाकपुड बंद करून डाव्या नाकपुडीतून श्वास घ्या. नंतर डावे बंद करून उजव्या नाकपुडीतून श्वास सोडा. यानंतर उलट प्रक्रिया करा.
भ्रामरी प्राणायामामुळे रक्ताभिसरण सुधारते व मन शांत होते.
कृती: डोळे बंद करून कानांच्या कडांवर अंगठ्यांनी हलका दाब द्या. श्वास घेतल्यानंतर मधमाशीप्रमाणे ‘गुं’ असा आवाज करत श्वास सोडा.
याला ‘अग्निश्वास’ असेही म्हटले जाते. हा प्राणायाम श्वसनसंस्था आणि पचनसंस्थेसाठी उपयुक्त आहे.
कृती: नाकातून जोरात श्वास सोडा व पोट आत ओढा. श्वास आपोआप आत जाऊ द्या. ही क्रिया वेगाने करा.
हा प्राणायाम शरीर थंड ठेवण्यास मदत करतो.
कृती: जीभ नळीप्रमाणे वळवून तोंडातून श्वास घ्या व नाकातून श्वास सोडा.
संशोधनानुसार शीतली प्राणायाम रक्तदाब आणि हृदयगती नियंत्रित ठेवण्यास मदत करतो.
हा प्राणायाम पॅरासिंपॅथेटिक नर्व्हस सिस्टीम सक्रिय करतो.
कृती: डाव्या नाकपुडीतून श्वास घ्या आणि उजव्या नाकपुडीतून श्वास सोडा.
यामुळे हृदयगती आणि सिस्टोलिक रक्तदाब कमी होण्यास मदत होते.
दैनंदिन जीवनात प्राणायामाचा समावेश केल्यास तणावमुक्त, संतुलित आणि निरोगी जीवन जगता येते. ही एक सोपी, नैसर्गिक आणि प्रभावी पद्धत आहे.
वरील माहिती केवळ शैक्षणिक आणि सामान्य मार्गदर्शनासाठी आहे. कोणताही प्राणायाम सुरू करण्यापूर्वी, विशेषतः जर तुम्हाला उच्च रक्तदाब, हृदयरोग, दमा किंवा अन्य आजार असतील, तर तज्ञ डॉक्टर किंवा प्रमाणित योगतज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. या लेखातील माहिती वैद्यकीय उपचारांचा पर्याय नाही.
तंत्रज्ञानाच्या युगात पत्रकारितेचे महत्त्व
बदलत्या हवामानाचे आपल्यावर परिणाम
बदलत्या हवामानाचे आपल्यावर परिणाम
