ऑलिंपस मॉन्स: मंगळावरील अवाढव्य ज्वालामुखीचे रहस्य

माउंट एव्हरेस्टपेक्षा दुप्पट उंच असलेला ऑलिंपस मॉन्स हा मंगळ ग्रहावरील सर्वात भव्य आणि सौरमालेतील सर्वात मोठा ज्वालामुखी मानला जातो. त्याचा प्रचंड आकार आणि अनोखी रचना शोध लागून अनेक दशके उलटून गेली तरीही शास्त्रज्ञांना आजही अचंबित करते.

सुमारे 26 ते 27 किलोमीटर उंची आणि 600 किलोमीटरपेक्षा जास्त रुंद तळ असलेला हा ज्वालामुखी पोलंडसारख्या देशाइतक्या क्षेत्रफळावर पसरलेला आहे. तो केवळ भौगोलिक चमत्कार नसून मंगळावरील ज्वालामुखी क्रियाकलापांचा इतिहास समजून घेण्याची एक महत्त्वाची किल्ली आहे. विशेष म्हणजे, मंगळावर टेक्टॉनिक प्लेट्स नसतानाही इतका प्रचंड ज्वालामुखी कसा तयार झाला, हा प्रश्न वैज्ञानिकांसमोर उभा राहतो.

 पृथ्वीवरून दिसणारा ज्वालामुखी

ऑलिंपस मॉन्स मंगळाच्या पश्चिम गोलार्धात, विषुववृत्ताजवळ स्थित आहे. आधुनिक अंतराळ मोहिमा सुरू होण्याच्या आधीच तो पृथ्वीवरून दुर्बिणीद्वारे दिसत होता. त्या वेळी खगोलशास्त्रज्ञांनी त्याला “निक्स ऑलिंपिका” (Olympic Snow) असे नाव दिले होते.

1971 मध्ये नासाच्या Mariner 9 मोहिमेने मंगळाच्या पृष्ठभागाचे सविस्तर नकाशे तयार केल्यानंतर ऑलिंपस मॉन्सचे खरे स्वरूप स्पष्ट झाले.

 पृथ्वीवरील ज्वालामुखींपेक्षा वेगळा

ऑलिंपस मॉन्स हा शिल्ड व्होल्केनो प्रकारात मोडतो. पृथ्वीवरील टोकदार आणि तीव्र उतार असलेल्या ज्वालामुखींपेक्षा हा ज्वालामुखी सपाट आणि हळूवार उताराचा आहे. कमी चिकट (low-viscosity) लाव्हा हळूहळू पसरत गेल्याने त्याची ढालसारखी रचना तयार झाली आहे.

 टेक्टॉनिक प्लेट्स नसलेला मंगळ

पृथ्वीवर टेक्टॉनिक प्लेट्स सतत हलत असल्यामुळे ज्वालामुखींची साखळी तयार होते. मात्र मंगळावर प्लेट्स नसल्याने लाव्हा एकाच ठिकाणी लाखो वर्षे साचत गेला. थार्सिस रायझ नावाच्या प्रदेशातील स्थिर मॅग्मा हॉटस्पॉटमुळे ऑलिंपस मॉन्स सतत वाढत गेला आणि अखेर सौरमालेतील सर्वात मोठा ज्वालामुखी बनला.

 सुप्त पण महत्त्वपूर्ण

आज ऑलिंपस मॉन्स निष्क्रिय (डॉर्मंट) आहे. त्याचा शेवटचा मोठा उद्रेक सुमारे 25 दशलक्ष वर्षांपूर्वी झाला असे मानले जाते, जो भूगर्भशास्त्रीय दृष्टिकोनातून फार जुना काळ नाही. मंगळावर पाणी आणि तीव्र वारे नसल्यामुळे त्याची रचना आजही चांगल्या स्थितीत टिकून आहे.

2024 मध्ये शास्त्रज्ञांनी ऑलिंपस मॉन्सच्या पृष्ठभागावर हिमाचे (फ्रॉस्ट) पुरावे शोधले, जे सुमारे 60 ऑलिंपिक जलतरण तलावांइतक्या पाण्याएवढे असल्याचे सांगितले जाते. या शोधामुळे या ज्वालामुखीबद्दलचे वैज्ञानिक कुतूहल पुन्हा एकदा वाढले आहे.

डिस्क्लेमर (सूचना)

हा लेख शैक्षणिक व माहितीपर उद्देशाने तयार करण्यात आला आहे. येथे दिलेली माहिती विविध वैज्ञानिक निरीक्षणे व संशोधनांवर आधारित आहे. अचूक शास्त्रीय अभ्यास, संशोधन किंवा शैक्षणिक प्रकल्पांसाठी अधिकृत वैज्ञानिक स्रोत व तज्ज्ञ संदर्भांचा वापर करावा.