१४ वर्षांनंतर पृथ्वीच्या वातावरणात परतणार नासाचे अंतराळयान

पृथ्वीभोवती असलेल्या धोकादायक किरणोत्सर्गाच्या वातावरणाचा अभ्यास करण्यासाठी सुमारे दशकापूर्वी अंतराळात पाठवलेले एक अंतराळयान आता पुन्हा पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करणार आहे. अमेरिकेची अंतराळ संस्था नासा यांनी पाठवलेले व्हॅन अ‍ॅलन प्रोब ए हे अंतराळयान जवळपास १४ वर्षांनंतर पृथ्वीच्या वातावरणात पुन्हा प्रवेश करेल, अशी माहिती देण्यात आली आहे.

अमेरिकेच्या युनायटेड स्टेट्स स्पेस फोर्स च्या अंदाजानुसार हे अंतराळयान ११ मार्च रोजी सकाळी सुमारे ५:१५ वाजता (भारतीय प्रमाणवेळेनुसार) पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करू शकते. मात्र याच्या वेळेत अंदाजे २४ तासांचा फरक असू शकतो.

सुमारे ६०० किलोग्रॅम वजनाचे हे अंतराळयान पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करताना निर्माण होणाऱ्या प्रचंड उष्णतेमुळे बहुतांश जळून नष्ट होईल. काही लहान भाग शिल्लक राहण्याची शक्यता असली तरी पृथ्वीवरील लोकांना धोका होण्याची शक्यता अत्यंत कमी असल्याचे नासाने स्पष्ट केले आहे.

व्हॅन अ‍ॅलन प्रोब ए म्हणजे काय?

व्हॅन अ‍ॅलन प्रोब ए हे अंतराळयान ३० ऑगस्ट २०१२ रोजी त्याच्या जुळ्या अंतराळयानासह, म्हणजे व्हॅन अ‍ॅलन प्रोब बी, अंतराळात पाठवण्यात आले होते. या मोहिमेचा उद्देश पृथ्वीभोवती असलेल्या व्हॅन अ‍ॅलन किरणोत्सर्ग पट्टे यांचा अभ्यास करणे हा होता.

हे किरणोत्सर्ग पट्टे म्हणजे पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्रामुळे अडकून राहिलेले ऊर्जायुक्त कणांचे विशाल वलय आहेत. हे पट्टे पृथ्वीला अंतराळातील किरणोत्सर्ग, सौर वादळे आणि सौर वाऱ्यांपासून नैसर्गिक संरक्षण देतात.

अपेक्षेपेक्षा जास्त यशस्वी मोहीम

ही मोहीम सुरुवातीला केवळ दोन वर्षांसाठी नियोजित होती. मात्र दोन्ही अंतराळयानांनी जवळपास सात वर्षे या तीव्र किरणोत्सर्गाच्या क्षेत्रातून वारंवार प्रवास करत महत्त्वपूर्ण माहिती गोळा केली.

या संशोधनातून शास्त्रज्ञांना एक महत्त्वाचा शोधही लागला—तीव्र सौर क्रियाकलापांच्या काळात कधी कधी तात्पुरता तिसरा किरणोत्सर्ग पट्टा तयार होऊ शकतो.

सौर वादळांमुळे लवकर परत

२०१९ मध्ये या मोहिमेचा अधिकृत शेवट झाला, कारण अंतराळयानातील इंधन संपले होते. सुरुवातीला वैज्ञानिकांनी या अंतराळयानाचा पृथ्वीवर पुनःप्रवेश २०३४ च्या सुमारास होईल असा अंदाज व्यक्त केला होता.

मात्र सूर्याच्या वाढत्या क्रियाशीलतेमुळे हा अंदाज बदलला. २०२४ मध्ये सूर्याने सौर चक्रातील कमाल टप्पा गाठल्याने तीव्र सौर वादळे निर्माण झाली. त्यामुळे पृथ्वीच्या वरच्या वातावरणाचा विस्तार झाला आणि कक्षेत असलेल्या जुन्या अंतराळयानांवर वायूघर्षण वाढले. त्याचा परिणाम म्हणून या अंतराळयानाचा पृथ्वीच्या दिशेने उतरण्याचा वेग वाढला.

दरम्यान, या मोहिमेतील दुसरे अंतराळयान व्हॅन अ‍ॅलन प्रोब बी किमान २०३० पर्यंत कक्षेत राहण्याची शक्यता आहे.

विज्ञानासाठी मोठे योगदान

या मोहिमेतून मिळालेली माहिती आजही शास्त्रज्ञांना अंतराळातील हवामान समजून घेण्यासाठी मदत करत आहे. यामुळे उपग्रह, अंतराळवीर आणि पृथ्वीवरील महत्त्वाच्या तांत्रिक प्रणालींवर होणाऱ्या परिणामांचा अभ्यास करणे अधिक सोपे झाले आहे.

सकारात्मक संदेश

अंतराळ संशोधनातील प्रत्येक मोहीम मानवाच्या ज्ञानाची सीमा पुढे नेते. अनेक वर्षे सेवा दिल्यानंतरही अशा मोहिमांमधून मिळालेली माहिती भविष्यातील संशोधनासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरते. विज्ञान आणि जिज्ञासा यांच्या जोरावर मानव अंतराळातील नवे रहस्य उलगडत राहील. 

डिस्क्लेमर

हा लेख उपलब्ध सार्वजनिक माहितीच्या आधारे माहितीपर स्वरूपात तयार करण्यात आला आहे. अंतराळयानाच्या पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करण्याची अचूक वेळ आणि तपशील परिस्थितीनुसार बदलू शकतात. अधिकृत माहितीसाठी संबंधित अंतराळ संस्थांच्या अधिकृत घोषणांचा संदर्भ घ्यावा.