जागतिक पातळीवर झळकलेले महाराष्ट्राचे अध्यात्मिक वैभव: संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे पसायदान 

अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष बराक ओबामा हे त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीबरोबरच विद्वत्ता, वाचन आणि संगीताच्या आवडीसाठी जगभर ओळखले जातात. त्यांच्या आवडत्या गाण्यांची यादी नुकतीच जगासमोर आली आणि त्यामध्ये भारताच्या संत परंपरेतील अमूल्य ठेवा – संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे ‘पसायदान’ याचा समावेश असल्याची बाब समोर आली. ही घटना केवळ भारतासाठीच नव्हे, तर विशेषतः महाराष्ट्रासाठी अत्यंत अभिमानाची आहे.

 पसायदान आणि ज्ञानेश्वरी – थोडक्यात माहिती

पसायदान हे संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी त्यांच्या महान ग्रंथ ज्ञानेश्वरी (भावार्थ दीपिका) च्या शेवटी लिहिलेले एक वैश्विक प्रार्थनागीत आहे. ज्ञानेश्वरीच्या १८ व्या अध्यायाच्या अखेरीस (ओवी १७९४ ते १८०२) हे पसायदान जोडलेले आहे.

• ग्रंथ: ज्ञानेश्वरी (भावार्थ दीपिका)

• लेखक: संत ज्ञानेश्वर महाराज

• लेखनस्थळ: प्रवरा नदीच्या काठी असलेले नेवासे येथील मंदिर

• स्वरूप: विश्वकल्याणासाठी केलेली प्रार्थना

 पसायदानाचा अर्थ आणि भाव

‘पसायदान’ या शब्दाचा अर्थ कृपायुक्त आशीर्वाद असा होतो. ही प्रार्थना संत ज्ञानेश्वरांनी स्वतःसाठी काहीही न मागता, संपूर्ण विश्वाच्या शांती, सुख, समाधान आणि कल्याणासाठी परमेश्वराकडे केलेली आहे. यात सर्व जीवमात्रांना ज्ञान, दया, सद्भाव आणि आनंद लाभावा, अशी अत्यंत उदात्त भावना व्यक्त होते.

 मुख्य आशय

• विश्वप्रार्थना: ही वैयक्तिक इच्छा नसून सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी केलेली सामूहिक प्रार्थना आहे.

• कृपाप्रसादाची मागणी: ज्ञानेश्वरी या वाङ्मय यज्ञाच्या माध्यमातून परमेश्वर प्रसन्न होऊन हा कृपाप्रसाद द्यावा, अशी अपेक्षा आहे.

• ज्ञान व भक्तीचा संगम: तत्वज्ञान आणि भक्ती यांचा सुंदर मिलाफ पसायदानात दिसतो.

• सर्वसमावेशकता: कोणताही भेद न करता ‘जे जे भेटती सकळ’ यांच्या कल्याणाची भावना यात आहे.

 सारांश

पसायदान म्हणजे संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी केलेली एक पवित्र, उदात्त आणि वैश्विक प्रार्थना आहे. सर्व जग सुखी, समाधानी, ज्ञानी आणि शांत राहावे, हीच त्यांची परमेश्वराकडे केलेली आर्त विनंती आहे. आज जगभरातील मान्यवर व्यक्ती याकडे आकर्षित होत आहेत, ही गोष्ट आपल्या संत परंपरेची महानता अधोरेखित करते.

 अस्वीकरण (Disclaimer)

हा लेख माहितीपर व सांस्कृतिक अभिमान व्यक्त करण्याच्या उद्देशाने लिहिण्यात आला आहे. यामधील ऐतिहासिक व साहित्यिक माहिती उपलब्ध संदर्भांवर आधारित आहे. कोणत्याही व्यक्ती, संस्था किंवा माध्यमाशी थेट अधिकृत संबंध असल्याचा दावा करण्यात येत नाही.