जेम्स वेब टेलिस्कोपने उघड केला युरेनस ग्रहावरील रहस्यमय ‘ऑरोरा’चा चमकदार नजारा

अंतराळ संशोधनात एक महत्त्वाची प्रगती समोर आली आहे. जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपच्या निरीक्षणांमधून युरेनस ग्रहाच्या वातावरणात चमकणाऱ्या ऑरोराचे (Aurora) अत्यंत स्पष्ट आणि तपशीलवार चित्र समोर आले आहे. या शोधामुळे वैज्ञानिकांना या ग्रहाच्या अनोख्या चुंबकीय वातावरणाचा अभ्यास करण्याची दुर्मिळ संधी मिळाली आहे.

ऑरोरा म्हणजे ग्रहाच्या वरच्या वातावरणात दिसणारी प्रकाशाची चमक. जेव्हा सूर्यापासून येणारे चार्ज्ड कण वातावरणातील हायड्रोजन आणि हिलियमसारख्या वायूंशी टक्कर घेतात, तेव्हा इन्फ्रारेड स्वरूपात प्रकाश निर्माण होतो. पृथ्वीवरील नॉर्दर्न लाईट्स आणि सदर्न लाईट्सप्रमाणेच हा प्रकार असला, तरी युरेनसवरील प्रकाश मानवी डोळ्यांना दिसत नाही कारण तो इन्फ्रारेड तरंगलांबीमध्ये असतो.

२०२५ च्या सुरुवातीला नासा आणि युरोपियन स्पेस एजन्सीने या नवीन निरीक्षणांची माहिती प्रसिद्ध केली. जेम्स वेब टेलिस्कोपने युरेनसच्या वरच्या वातावरणातील उच्च रिझोल्यूशन इन्फ्रारेड डेटा टिपला. या चित्रांमध्ये ग्रहाच्या चुंबकीय ध्रुवांच्या आसपास चमकणारे ऑरोराचे पट्टे दिसतात, जे चार्ज्ड कण चुंबकीय क्षेत्राच्या रेषांवरून प्रवास करताना तयार होतात.

लेस्टर विद्यापीठातील ग्रहविज्ञान तज्ञ हेन्रिक मेलिन यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधन पथकाने २०२३ मध्ये ‘नेचर अ‍ॅस्ट्रोनॉमी’ या जर्नलमध्ये या शोधाची पुष्टी केली. या संशोधनानुसार, गेल्या तीन दशकांपासून वैज्ञानिकांना युरेनसवरील इन्फ्रारेड ऑरोरा शोधण्याचा प्रयत्न होता, पण आवश्यक संवेदनशील उपकरणांअभावी ते शक्य झाले नव्हते.

युरेनसचे चुंबकीय क्षेत्र वेगळे का आहे?
ऑरोरा हा ग्रहाच्या मॅग्नेटोस्फिअरशी (चुंबकीय क्षेत्राच्या प्रभावाखालील अवकाशीय भाग) जवळून संबंधित असतो. सामान्यतः ग्रहाचे चुंबकीय ध्रुव त्याच्या फिरण्याच्या अक्षाशी जवळजवळ सरळ असतात. मात्र युरेनसच्या बाबतीत परिस्थिती वेगळी आहे. या ग्रहाचे चुंबकीय क्षेत्र त्याच्या फिरण्याच्या अक्षापेक्षा सुमारे ६० अंशांनी झुकलेले आहे आणि ते ग्रहाच्या केंद्रापासूनही थोडेसे बाजूला आहे.

१९८६ मध्ये नासाच्या व्हॉयेजर २ अंतराळयानाने केलेल्या निरीक्षणांमधून ही माहिती प्रथम मिळाली होती. या विचित्र रचनेमुळे युरेनसचे चुंबकीय ध्रुव ग्रह फिरताना सतत स्थान बदलताना दिसतात.

ऑरोरा का महत्त्वाचा आहे?
ग्रहाचे चुंबकीय क्षेत्र सूर्यापासून येणाऱ्या धोकादायक कणांपासून त्याच्या वातावरणाचे संरक्षण करते. जर हे संरक्षण नसते, तर सौर वाऱ्यामुळे ग्रहाचे वातावरण हळूहळू नष्ट होऊ शकते. युरेनसवरील ऑरोराचा अभ्यास केल्यामुळे वैज्ञानिकांना ग्रहांचे वातावरण दीर्घकाळ टिकून राहण्यामागील प्रक्रिया समजून घेण्यास मदत होते.

याशिवाय, या निरीक्षणांमुळे दूरच्या तारकांभोवती फिरणाऱ्या एक्सोप्लॅनेट्सचा अभ्यास करण्यासाठीही महत्त्वाची माहिती मिळू शकते. कारण ऑरोरा हा एखाद्या ग्रहाच्या चुंबकीय क्षेत्राचा संकेत असू शकतो.

२०३० च्या दशकात युरेनसवर अधिक सखोल संशोधन करण्यासाठी विशेष अंतराळ मोहिमा आणि ऑर्बिटर पाठवण्याची योजना आहे. या मोहिमांमुळे या ग्रहाच्या वातावरण, चुंबकीय क्षेत्र आणि अंतराळीय किरणोत्सर्गाबद्दल अधिक माहिती मिळण्याची अपेक्षा आहे.

युरेनसवरील चमकणारा ऑरोरा हा केवळ सुंदर दृश्य नसून, ग्रहांच्या संरक्षण प्रणाली आणि त्यांच्या वातावरणाच्या टिकावाबद्दल महत्त्वाचे वैज्ञानिक संकेत देणारा नैसर्गिक प्रयोगशाळा ठरत आहे.

डिस्क्लेमर:
हा लेख विविध वैज्ञानिक संशोधन, अंतराळ संस्था आणि सार्वजनिक माहिती स्त्रोतांवर आधारित आहे. याचा उद्देश वाचकांना वैज्ञानिक घडामोडींबद्दल माहिती देणे हा आहे.