चेतना म्हणजे नेमके काय, आणि ती कुठून उत्पन्न होते, हा प्रश्न शतकानुशतके मानवाला पडलेला आहे. आता स्वीडनमधील एका भौतिकशास्त्रज्ञाने मांडलेला नवा आणि धक्कादायक सिद्धांत या चर्चेला वेगळे वळण देत आहे. या सिद्धांतानुसार चेतना ही मेंदूपासून निर्माण होत नाही, तर ती संपूर्ण विश्वाचा एक मूलभूत घटक आहे. जर हा दावा खरा ठरला, तर मृत्यूनंतरचे जीवन, टेलिपथी आणि जवळच्या मृत्यूच्या अनुभवांबाबत (Near-Death Experiences) विज्ञानाची मतेच बदलू शकतात.
उप्साला विद्यापीठातील नॅनोतंत्रज्ञान संशोधक प्रोफेसर मारिया स्ट्रॉमे यांनी चेतनेविषयी पारंपरिक विज्ञानाला छेद देणारा विचार मांडला आहे. त्यांच्या मते, चेतना ही मेंदूतील न्यूरॉन्सची निर्मिती नसून, ती एक सार्वत्रिक क्षेत्र (Universal Field) आहे — जसे की पदार्थ आणि ऊर्जा निर्माण करणारी क्वांटम फील्ड्स असतात.
डेली मेलशी बोलताना त्यांनी सांगितले की, चेतना ही विश्वाची मूलभूत रचना असू शकते, पण या संकल्पनेचा शास्त्रीय पातळीवर पुरेसा अभ्यास झालेला नाही. मात्र आता विज्ञानाला मेंदू एकट्याने न सुटणाऱ्या प्रश्नांचा सामना करावा लागत असल्याने, हा विचार अधिक गांभीर्याने घेतला जात आहे.
प्रो. स्ट्रॉमे यांच्या सिद्धांतानुसार, व्यक्तिगत जाणीव (Individual Consciousness) ही मेंदूत निर्माण होत नाही, तर ती सार्वत्रिक चेतना क्षेत्रातील एक तात्पुरती रचना आहे. मृत्यूनंतर ही रचना नष्ट होते आणि चेतना पुन्हा त्या मोठ्या क्षेत्रात विलीन होते.
यासाठी त्या एक सुंदर उपमा देतात —
लाट समुद्रात निर्माण होते आणि नंतर नाहीशी होते, पण समुद्र कायम असतो.
आतापर्यंतच्या विज्ञानानुसार चेतना ही मेंदूतील जैविक प्रक्रियांचा परिणाम आहे. मेंदूतील न्यूरल नेटवर्क्समुळे स्मृती, भावना, विचार आणि आत्मजाणीव तयार होते. मेंदूला इजा झाल्यास किंवा भूल दिल्यास चेतनेत बदल होतो, हे शेकडो अभ्यासांतून सिद्ध झाले आहे.
प्रो. स्ट्रॉमे यांचा सिद्धांत मात्र या सर्व मान्यतांपेक्षा पूर्णपणे वेगळा आहे. क्वांटम फील्ड थिअरीच्या धर्तीवर त्या असा दावा करतात की चेतनेचे एक क्षेत्र संपूर्ण अवकाशात पसरलेले आहे, आणि व्यक्तींची मने ही त्या क्षेत्रातील स्थानिक कंपन (local disturbances) आहेत.
या दृष्टिकोनातून पाहिले, तर:
टेलिपथी
मृत्यूजवळील अनुभव (NDEs)
अचानक येणारी अंतर्ज्ञानी जाण
या घटना म्हणजे व्यक्तिगत चेतनेचा सार्वत्रिक चेतना क्षेत्राशी थेट संपर्क असू शकतो, असे स्ट्रॉमे सुचवतात.
त्या याची तुलना क्वांटम भौतिकशास्त्रातील प्रयोगांशी करतात, जसे की श्रॉडिंजरचे मांजर, जिथे निरीक्षणामुळे परिणाम बदलतो असे दिसते. जर चेतना ही विश्वाच्या रचनेचा भाग असेल, तर ती भौतिक जगावर अधिक प्रभाव टाकत असावी, असे त्या म्हणतात.
मात्र बहुतेक शास्त्रज्ञ या दाव्यांबाबत सावध आहेत. त्यांचे म्हणणे आहे की:
क्वांटम प्रयोगांमध्ये “चेतन निरीक्षक” आवश्यक नसतो
कोणतेही मोजमाप उपकरण किंवा कण परस्परसंवाद पुरेसा असतो
चेतना मेंदूपासून स्वतंत्र अस्तित्वात आहे, याचा कोणताही ठोस पुरावा नाही
एका संज्ञानात्मक न्यूरोसायंटिस्टच्या मते, “हे विचार तात्त्विकदृष्ट्या रंजक असले तरी, ते प्रस्थापित विज्ञानाच्या चौकटीबाहेर आहेत.”
प्रो. स्ट्रॉमे यांच्या सिद्धांतानुसार, हृदयक्रिया बंद पडणे किंवा तीव्र आघाताच्या वेळी मेंदूचे कार्य कमी झाल्यास चेतना क्षेत्राशी “असामान्य संपर्क” होऊ शकतो, ज्यातून मृत्यूजवळील अनुभव उद्भवतात.
परंतु वैद्यकीय संशोधनानुसार:
ऑक्सिजनची कमतरता
मेंदूतील रसायनांतील बदल
मरणाच्या क्षणी होणारी न्यूरल अॅक्टिव्हिटी
सांस्कृतिक आणि धार्मिक अपेक्षा
यामुळे असे अनुभव निर्माण होतात. काही अभ्यासांमध्ये असेही दिसून आले आहे की, शुद्ध हरपल्यानंतरही काही काळ मेंदूतील विद्युत क्रिया सुरू असते.
प्रो. स्ट्रॉमे मान्य करतात की हा सिद्धांत अजून सिद्ध झालेला नाही. मात्र त्यांच्या मते तो तपासता येऊ शकतो. उदाहरणार्थ:
खोल ध्यानावस्थेत असलेल्या लोकांच्या मेंदू स्कॅनमध्ये परस्पर समक्रमण (synchronisation) आढळल्यास
वेगवेगळ्या व्यक्तींमध्ये समान चेतना क्षेत्राशी संपर्काचे संकेत मिळाल्यास
तरीही आतापर्यंतचे असे निष्कर्ष मर्यादित असून, त्यांची व्यापक आणि कठोर पुनरावृत्ती (replication) झालेली नाही.
चेतना ही मेंदूची निर्मिती आहे की विश्वाची मूलभूत रचना — हा वाद अजूनही सुरूच आहे. प्रो. मारिया स्ट्रॉमे यांचा सार्वत्रिक चेतना सिद्धांत सध्या काल्पनिक आणि वादग्रस्त असला, तरी तो चेतनेवरील संशोधनाला नवी दिशा देतो.
तो स्वीकारला जाण्यासाठी अजून ठोस, पुनरावृत्तीक्षम आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत. तोपर्यंत हा सिद्धांत अनेकांना आकर्षित करणारा, तर अनेकांना अस्वस्थ करणारा विचार म्हणून चर्चेत राहणार आहे.
हा लेख विविध माध्यमांतील अहवाल आणि शास्त्रज्ञांनी मांडलेल्या सिद्धांतांवर आधारित आहे. येथे उल्लेख केलेले दावे अद्याप वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेले नाहीत आणि मुख्य प्रवाहातील विज्ञानाने त्यांना मान्यता दिलेली नाही. हा मजकूर केवळ माहितीपर उद्देशाने देण्यात आला असून, तो वैद्यकीय, मानसिक किंवा वैज्ञानिक सल्ल्याचा पर्याय नाही.
तंत्रज्ञानाच्या युगात पत्रकारितेचे महत्त्व
बदलत्या हवामानाचे आपल्यावर परिणाम
बदलत्या हवामानाचे आपल्यावर परिणाम
