निसर्गसंवर्धनाची धुरा सांभाळणाऱ्या डॉ. सोनाली घोष

जंगल, वन्यजीव आणि पर्यावरण रक्षणासाठी समर्पित प्रेरणादायी वाटचाल

जगात सकारात्मक बदल घडवून आणणाऱ्या कर्तृत्ववान महिलांची ओळख करून देणारी ही कथा आहे डॉ. सोनाली घोष यांची. भारतीय वन सेवेतील वरिष्ठ अधिकारी म्हणून त्यांनी वन्यजीव आणि जैवविविधता संवर्धनाच्या क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे.

निसर्गसंवर्धनासाठी आधुनिक विज्ञानासोबत स्थानिक आणि पारंपरिक ज्ञानाचा प्रभावी वापर करणाऱ्या डॉ. सोनाली घोष यांना IUCN World Commission on Protected Areas (WCPA) कडून दिला जाणारा प्रतिष्ठेचा Kenton R. Miller Award मिळाला. या पुरस्काराच्या इतिहासात त्या हा सन्मान मिळवणाऱ्या पहिल्या महिला ठरल्या.

 काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यानाच्या पहिल्या महिला Field Director

डॉ. सोनाली घोष यांनी सप्टेंबर २०२३ मध्ये आसाममधील काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान आणि व्याघ्र प्रकल्पाच्या पहिल्या महिला Field Director म्हणून पदभार स्वीकारला.

काझीरंगा हे एक अत्यंत महत्त्वाचे जैवविविधता क्षेत्र असून, ते विशेषतः एकशिंगी गेंड्यांसाठी जगप्रसिद्ध आहे. अशा संवेदनशील परिसंस्थेचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी स्वीकारणे ही स्वतःमध्येच मोठी कामगिरी आहे.

 Kenton R. Miller Award का मिळाला?

हा पुरस्कार संरक्षित क्षेत्रांचे प्रभावी व्यवस्थापन, नावीन्यपूर्ण विचार आणि संवर्धनातील उत्कृष्ट योगदानासाठी दिला जातो.

डॉ. घोष यांच्या कामाची विशेष बाब म्हणजे त्यांनी वैज्ञानिक तंत्रज्ञान आणि स्थानिक समुदायाचे पारंपरिक ज्ञान यांची सांगड घातली.

त्यांच्या संवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये—

 अधिवासाचे संरक्षण
 पुरामुळे होणारे नुकसान कमी करण्यासाठी उपाययोजना
 शिकारीविरोधी मोहिमा
 मानव-वन्यजीव संघर्षाचे व्यवस्थापन
 स्थानिक समुदायाचा संवर्धनात सहभाग

यांसारख्या विविध उपायांचा समावेश आहे.

 वन्यजीव पुनर्वसनातील उल्लेखनीय कार्य

डॉ. सोनाली घोष यांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक महत्त्वाची कामगिरी म्हणजे कैदेत वाढवलेल्या Clouded Leopard (ढगाळ बिबट्या) पिल्लांना पुन्हा त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात सोडण्याच्या पुनर्वसन प्रक्रियेत नेतृत्व करणे.

वन्यजीवांचे संरक्षण म्हणजे केवळ जंगलांचे रक्षण नव्हे, तर संकटग्रस्त प्रजातींना त्यांच्या नैसर्गिक परिसंस्थेत पुन्हा सुरक्षितपणे जगण्याची संधी देणेही आहे.

 भारतासाठी हा सन्मान का महत्त्वाचा?

डॉ. सोनाली घोष यांना मिळालेला आंतरराष्ट्रीय सन्मान हा केवळ त्यांच्या वैयक्तिक कर्तृत्वाचा गौरव नाही, तर भारतातील वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांना मिळालेली जागतिक दखल आहे.

त्यांच्या कार्यातून एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो—

“निसर्गाचे संरक्षण केवळ कायद्यांनी होत नाही; त्यासाठी विज्ञान, संवेदनशीलता, स्थानिक ज्ञान आणि समाजाचा सहभाग या सर्वांची गरज असते.”

त्यांची वाटचाल विशेषतः महिलांसाठी प्रेरणादायी आहे. नेतृत्वाच्या कोणत्याही क्षेत्रात महिलांनी पुढे येऊन जबाबदारी स्वीकारली, तर त्या केवळ स्वतःची ओळख निर्माण करत नाहीत, तर पुढील पिढ्यांसाठी नवा मार्गही तयार करतात.

 निसर्गासाठी एक प्रेरणादायी संदेश

आज जंगलतोड, प्रदूषण, हवामानबदल आणि मानव-वन्यजीव संघर्ष यांसारखी आव्हाने वाढत असताना डॉ. सोनाली घोष यांचे कार्य आपल्याला एक गोष्ट शिकवते—

“निसर्ग वाचवणे म्हणजे केवळ वन्यजीव वाचवणे नव्हे;
तर भविष्यातील पिढ्यांचे जीवन सुरक्षित करणे होय.” 

डॉ. सोनाली घोष यांचा प्रवास आपल्याला सांगतो की ज्ञानाला संवेदनशीलतेची जोड मिळाली आणि नेतृत्वाला निसर्गप्रेमाची दिशा मिळाली, तर मोठा सकारात्मक बदल घडवून आणता येतो.

 Disclaimer

वरील लेख उपलब्ध माहितीनुसार जनजागृती आणि प्रेरणेसाठी मराठीत संकलित व मांडलेला आहे. पुरस्कार, पदनाम, कालावधी आणि इतर तथ्यांमध्ये अधिकृत नोंदींनुसार बदल किंवा अद्ययावत माहिती असू शकते. त्यामुळे शैक्षणिक किंवा अधिकृत वापरासाठी संबंधित IUCN-WCPA, भारतीय वन सेवा किंवा आसाम वन विभागाच्या अधिकृत स्रोतांवरील माहिती तपासावी.