रात्री अभ्यास केल्याने स्मरणशक्ती वाढते? संशोधनातून मेंदूच्या कार्याबाबत महत्त्वाची माहिती समोर!

रात्री शांत वातावरणात अभ्यास करायला अनेकांना आवडते. काही विद्यार्थ्यांना रात्री अधिक एकाग्रता जाणवते, तर काहींना दिवसा अभ्यास करणे सोयीचे वाटते. आता एका जपानी संशोधनामुळे थकवा, मेंदूची कार्यप्रणाली आणि स्मरणशक्ती यांच्यातील संबंधांबाबत महत्त्वाची माहिती समोर आली आहे.

काय सांगते संशोधन?

Neuroscience Research या वैज्ञानिक नियतकालिकात प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात उंदरांच्या मेंदूचा अभ्यास करण्यात आला. संशोधकांनी मेंदूच्या दृश्य प्रक्रिया करणाऱ्या भागाचा म्हणजेच ‘व्हिज्युअल कॉर्टेक्स’चा प्रकाशाच्या उत्तेजनाला मिळणारा प्रतिसाद तपासला.

अभ्यासात असे आढळले की, उंदीर थकलेल्या अवस्थेत असताना मेंदूचा प्रकाशाला मिळणारा तात्काळ प्रतिसाद तुलनेने कमी होता. मात्र, मेंदूतील मज्जापेशींमधील दीर्घकाळ टिकणारे संबंध निर्माण होण्याची प्रक्रिया अधिक प्रभावी दिसून आली.

या प्रक्रियेला लाँग-टर्म पोटेन्शिएशन (LTP) असे म्हणतात. शिकणे आणि दीर्घकालीन स्मरणशक्ती तयार होण्यासाठी ही प्रक्रिया महत्त्वाची मानली जाते.

थकवा आणि स्मरणशक्तीचा संबंध काय?

या संशोधनात अ‍ॅडेनोसिन या रासायनिक घटकाचाही संबंध तपासण्यात आला. शरीरात अ‍ॅडेनोसिनची पातळी वाढत गेल्याने झोप येण्याची भावना वाढू शकते. मेंदूतील या घटकाचा स्मरणशक्तीशी संबंधित प्रक्रियांवर कसा परिणाम होतो, याचा अभ्यास करण्यात आला.

मात्र, हा अभ्यास उंदरांवर करण्यात आला आहे. त्यामुळे थकलेल्या अवस्थेत माणसांची स्मरणशक्ती हमखास वाढते किंवा रात्री अभ्यास केल्याने अधिक चांगले शिकता येते, असा थेट निष्कर्ष काढता येत नाही.

मग विद्यार्थ्यांनी रात्रीच अभ्यास करावा का?

अजिबात नाही! अभ्यासातील महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे योग्य वेळ निवडण्याबरोबरच पुरेशी झोप घेणे.

विद्यार्थ्यांनी पुढील गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात:

• झोपण्यापूर्वी उजळणी करा: दिवसभरात शिकलेल्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांची थोडक्यात उजळणी करणे उपयोगी ठरू शकते.

• पुरेशी झोप घ्या: झोप स्मरणशक्ती दृढ करण्यासाठी आणि शिकलेली माहिती लक्षात ठेवण्यासाठी महत्त्वाची आहे.

• अभ्यासाचे नियोजन करा: शेवटच्या क्षणी रात्रभर जागून अभ्यास करण्याऐवजी नियमित अभ्यासाला प्राधान्य द्या.

• स्वतःच्या वेळेनुसार अभ्यास करा: काहींना सकाळी, तर काहींना संध्याकाळी अधिक एकाग्रता जाणवते. आपल्या दिनचर्येला अनुकूल वेळ निवडा.

• थकवा जाणवल्यास विश्रांती घ्या: झोपेचा त्याग करून सतत अभ्यास केल्याने लक्ष केंद्रित करणे आणि माहिती आठवणे कठीण होऊ शकते.

परीक्षेच्या काळात लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट

परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्यासाठी रात्रभर जागणे आवश्यक नाही. नियमित अभ्यास, योग्य उजळणी, सराव आणि शांत मन यांचा एकत्रित फायदा होतो. झोपण्यापूर्वी थोडा अभ्यास करून त्यानंतर पुरेशी झोप घेणे हा अनेक विद्यार्थ्यांसाठी उपयुक्त पर्याय ठरू शकतो.

लक्षात ठेवा — मेंदूला शिकण्यासाठी अभ्यासाची गरज असते, तर शिकलेले लक्षात ठेवण्यासाठी विश्रांती आणि झोपही तितकीच महत्त्वाची असते.

डिस्क्लेमर : हा लेख उपलब्ध संशोधनाच्या वृत्तावर आधारित माहितीपर स्वरूपात लिहिला आहे. नमूद केलेले संशोधन उंदरांवर करण्यात आले असल्याने त्याचे निष्कर्ष थेट मानवी स्मरणशक्तीला लागू करता येत नाहीत. हा लेख वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. झोप किंवा आरोग्याशी संबंधित समस्या असल्यास पात्र आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.