मुलांना मारून शिस्त लावता येते का?

प्रेम, संवाद आणि समजूतदारपणाच असू शकतो अधिक प्रभावी मार्ग

“मारल्याशिवाय मुलं ऐकत नाहीत…”
असा विचार अनेक कुटुंबांमध्ये कधीकधी ऐकायला मिळतो. पण मुलांच्या वर्तनाला शिस्त लावताना शारीरिक शिक्षा वापरण्याचे दीर्घकालीन परिणाम काय असू शकतात, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

याच विषयावर University College London (UCL) च्या संशोधकांनी केलेल्या अभ्यासात शारीरिक शिक्षेचा मुलांच्या पुढील आयुष्यातील शैक्षणिक आणि वर्तणुकीशी संबंध तपासण्यात आला. या संशोधनासाठी UK मधील सुमारे 19,000 मुलांचा Millennium Cohort Study हा दीर्घकालीन डेटासेट वापरण्यात आला.

 शिक्षणावरही परिणाम?

UCLच्या अहवालानुसार, वयाच्या 3, 5 आणि 7 वर्षी शारीरिक शिक्षा अनुभवलेल्या इंग्लंडमधील मुलांमध्ये पुढे पाच GCSE उत्तीर्ण ग्रेड मिळू न शकण्याचे प्रमाण तुलनेने अधिक आढळले.

इतर संबंधित घटकांचा विचार केल्यानंतरही, शारीरिक शिक्षा अनुभवलेल्या गटात हे प्रमाण 48%, तर ती शिक्षा न अनुभवलेल्या गटात 42.3% होते—म्हणजे सुमारे 5.7 percentage points चा फरक.

 किशोरवयातील वर्तनाबाबतही निरीक्षण

अहवालानुसार, लहानपणी शारीरिक शिक्षा अनुभवलेल्या किशोरांमध्ये वयाच्या 14व्या वर्षी इतरांविरुद्ध काही जोखमीच्या वर्तनांमध्ये सहभागी होण्याची शक्यता 33% अधिक आढळली.

यामध्ये दुसऱ्याला मारणे, ढकलणे किंवा धक्का देणे, भावंडांना त्रास देणे आणि bullying किंवा cyberbullying यांसारख्या वर्तनांचा समावेश होता.

 शिस्त म्हणजे भीती निर्माण करणे नव्हे

मुलाने चुकीचे वर्तन केले तर पालकांनी किंवा शिक्षकांनी त्याला योग्य-अयोग्य समजावून सांगणे, स्पष्ट नियम ठरवणे आणि चुकीच्या कृतीचे योग्य परिणाम समजावणे हे शिस्तीचे महत्त्वाचे भाग आहेत.

मुलाला चूक समजणे आवश्यक आहे; स्वतःला चुकीचे समजणे नाही.

“तू वाईट आहेस” असे म्हणण्याऐवजी—
“तुझं हे वर्तन योग्य नाही; आपण ते कसं सुधारू शकतो?”
असा संवाद मुलाला अधिक सकारात्मक पद्धतीने मार्गदर्शन करू शकतो.

 प्रत्येक चूक ही शिकण्याची संधी असते

मुलं चुका करतात कारण ती शिकत असतात.

कधी ते हट्टीपणा करतात,
कधी राग व्यक्त करतात,
कधी नियम मोडतात,
आणि कधी मोठ्यांचे लक्ष वेधून घेण्याचा प्रयत्न करतात.

अशा वेळी रागाच्या भरात शिक्षा करण्याऐवजी काही क्षण थांबून विचार करणे महत्त्वाचे—

“माझ्या या प्रतिक्रियेमुळे मुलाला फक्त भीती वाटेल की त्याला योग्य वर्तन शिकायलाही मदत होईल?”

हा एक छोटासा प्रश्न पालकत्वाची दिशा बदलू शकतो.

 मुलांना काय हवे असते?

मुलांना फक्त नियमांची गरज नसते; त्यांना सुरक्षितता, प्रेम, सातत्य, संवाद आणि योग्य मार्गदर्शन यांचीही गरज असते.

म्हणून—

 चुकीवर बोला, मुलावर नाही.
 शिक्षा करण्याआधी कारण समजून घ्या.
 नियम स्पष्ट आणि सातत्यपूर्ण ठेवा.
 चांगल्या वर्तनाचे कौतुक करा.
 रागाच्या क्षणी प्रतिक्रिया देण्याऐवजी थोडा वेळ शांत राहा.
 मुलाला स्वतःची चूक सुधारण्याची संधी द्या.

  पालकांसाठी एक सुंदर आठवण

मुलाच्या हातावर उमटलेली वेदना कदाचित काही वेळात नाहीशी होईल,
पण प्रेमाने दिलेला संस्कार आयुष्यभर त्याच्यासोबत राहू शकतो.

शिस्त आवश्यक आहेच; पण शिस्त आणि हिंसा या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

मुलांना घडवताना आपले ध्येय फक्त “मुलाने माझे ऐकावे” एवढे नसावे.

आपले ध्येय असावे—

“मुलाने योग्य-अयोग्य स्वतः ओळखावे,
चुकीतून शिकावे आणि जबाबदार, संवेदनशील व्यक्ती म्हणून मोठे व्हावे.” 

 Disclaimer

हा लेख UCLच्या 2026 मधील Physical punishment and child outcomes in the UK या अहवालातील निष्कर्षांवर आधारित जनजागृतीपर लेख आहे. संशोधनात शारीरिक शिक्षा आणि काही शैक्षणिक/वर्तणुकीशी संबंधित परिणाम यांच्यात संबंध (association) आढळले आहेत; अशा निरीक्षणात्मक अभ्यासातून प्रत्येक बाबतीत थेट कारण-परिणाम सिद्ध होतो असे म्हणता येत नाही. संशोधकांनी इतर अनेक घटकांचा विचार केला असला तरी residual confounding ची शक्यता पूर्णपणे नाकारता येत नाही.

मुलांच्या वर्तनाबाबत गंभीर अडचणी असल्यास पालकांनी बालरोगतज्ज्ञ, बालमानसशास्त्रज्ञ किंवा संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.