पुस्तकांपासून दूर जातोय विद्यार्थी? वाचनाची हरवलेली सवय पुन्हा जपण्याची वेळ

मोबाईलच्या स्क्रोलमध्ये हरवलेलं पुस्तकांचं विश्व

एकेकाळी पुस्तकाच्या पानांची सळसळ, जुन्या पुस्तकांचा मंद सुगंध, पानांच्या कडेला केलेल्या छोट्या नोंदी आणि एखाद्या कथेत हरवून जाण्याचा आनंद—हे विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग होते. ग्रंथालय म्हणजे केवळ पुस्तकांनी भरलेली जागा नव्हती, तर कुतूहल, कल्पनाशक्ती आणि ज्ञानाचे विश्व होते.

मात्र आज परिस्थिती बदलत आहे. मोबाईल, सोशल मीडिया, ऑनलाइन गेम्स, शॉर्ट व्हिडिओ आणि सततच्या स्क्रीनमुळे विद्यार्थ्यांच्या हातातील पुस्तकांची जागा हळूहळू स्क्रीनने घेतली आहे. पान उलटण्याचा आनंद आता स्क्रोल करण्याच्या सवयीने मागे टाकला आहे.

स्क्रीनचा वाढता प्रभाव

आजची मुले अगदी लहान वयापासूनच डिजिटल उपकरणांच्या संपर्कात येतात. अभ्यासासाठी शैक्षणिक अ‍ॅप्स, मनोरंजनासाठी व्हिडिओ, गेम्स आणि सोशल मीडिया यामुळे स्क्रीन त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनली आहे.

परिणामी, दीर्घकाळ एका विषयावर लक्ष केंद्रित करून वाचण्याची सवय कमी होत असल्याचे दिसते. झटपट माहिती मिळण्याची सवय लागल्याने सखोल वाचन, विचार करणे आणि एखाद्या विषयावर चिंतन करण्यासाठी लागणारा संयम कमी होऊ शकतो.

वाचन कमी झाल्याचे परिणाम काय?

वाचन ही केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी आवश्यक असलेली सवय नाही. ती विद्यार्थ्याच्या भाषिक विकासापासून कल्पनाशक्ती, आकलनशक्ती आणि चिकित्सक विचारांपर्यंत अनेक गोष्टींना आकार देते.

नियमित वाचनामुळे—

• शब्दसंग्रह समृद्ध होतो.

• आकलनशक्ती वाढते.

• एकाग्रता सुधारते.

• कल्पनाशक्तीला चालना मिळते.

• नवीन विचार समजून घेण्याची क्षमता वाढते.

• विविध व्यक्ती आणि परिस्थिती समजून घेतल्याने सहानुभूती विकसित होऊ शकते.

• स्वतंत्रपणे विचार करण्याची सवय लागते.

याउलट, वाचनाची सवय कमकुवत झाल्यास विद्यार्थ्यांना मोठे उतारे समजून घेणे, प्रश्नांचा अर्थ लावणे, माहितीचे विश्लेषण करणे आणि स्वतःचे विचार मांडणे यामध्ये अडचणी येऊ शकतात.

शाळेची आणि पालकांची भूमिका महत्त्वाची

वाचनाची सवय निर्माण करण्यासाठी केवळ विद्यार्थ्यांनाच दोष देणे योग्य नाही. मुले मोठ्यांचे अनुकरण करतात.

घरातील प्रत्येक व्यक्ती सतत मोबाईलवर असेल आणि पुस्तकांसाठी वेळ नसेल, तर मुलांनी पुस्तकांकडे वळावे अशी अपेक्षा करणे कठीण आहे.

म्हणून घरात दररोज काही वेळ ‘No Screen – Only Reading’ असा ठेवता येईल. पालकांनी स्वतः पुस्तक, वर्तमानपत्र किंवा मासिक वाचले तर मुलांसमोर एक सकारात्मक आदर्श निर्माण होईल.

शाळांमध्येही—

Reading Hour
Book Club
Story Telling
Book Review
Reading Challenge
Library Day

यांसारखे उपक्रम राबवता येतील.

दररोज फक्त 15 मिनिटांपासून सुरुवात करा

वाचनाची सवय लावण्यासाठी सुरुवातीपासून तासन्‌तास पुस्तक वाचण्याची गरज नाही.

दररोज फक्त 15 मिनिटे.

आज एक गोष्ट, उद्या एक कविता, त्यानंतर एखादे छोटेखानी पुस्तक—अशा छोट्या सुरुवातीमधून मोठी सवय तयार होऊ शकते.

मुलाला आवडणारे विषय निवडणेही महत्त्वाचे आहे. प्रत्येक मुलाने एकच प्रकारची पुस्तके वाचली पाहिजेत असे नाही. कोणाला गोष्टी आवडतील, कोणाला विज्ञान, कोणाला साहसकथा तर कोणाला चरित्रे.

वाचन आनंदाचे असावे, शिक्षा किंवा अतिरिक्त गृहपाठाचे नाही.

बदल मुलांपासून नव्हे, आपल्यापासून सुरू होतो

आजच्या पिढीला “तुम्ही पुस्तकं वाचत नाही” असे सांगणे सोपे आहे. पण प्रश्न असा आहे—

आपण त्यांच्यासमोर वाचनाचा आदर्श निर्माण करतो का?

ज्या पिढीने पुस्तकांसोबत बालपण घालवले, तीच पिढी आज अनेकदा मोबाईलच्या पडद्यामागे अधिक वेळ घालवताना दिसते. मग पुढची पिढीही त्याच सवयी आत्मसात करणार नाही का?

म्हणूनच वाचनाची चळवळ मुलांपासून सुरू करण्यापेक्षा घरातील मोठ्यांपासून सुरू होण्याची गरज आहे.

पुस्तक म्हणजे फक्त कागद नाही…

पुस्तक म्हणजे एका वेगळ्या जगाची खिडकी आहे.
ते आपल्याला नवीन विचार देते, नवीन माणसे भेटवते आणि स्वतःकडे नव्याने पाहायला शिकवते.

मोबाईल आपल्याला माहिती देऊ शकतो;
पण पुस्तक आपल्याला विचार करायला शिकवते.

आजच्या डिजिटल युगात तंत्रज्ञानापासून दूर जाण्याची गरज नाही; गरज आहे ती स्क्रीन आणि पुस्तक यांच्यात संतुलन निर्माण करण्याची.

कारण वाचनाची सवय जपणारा विद्यार्थी केवळ चांगला वाचक होत नाही—तो चांगला विचारवंत, संवेदनशील व्यक्ती आणि आयुष्यभर शिकत राहणारा माणूस बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करतो.

आजपासून एक छोटा संकल्प

दररोज 15 मिनिटे मोबाईल बाजूला ठेवूया…
आणि पुस्तक हातात घेऊया.

कारण—

“स्क्रीन आपले लक्ष वेधून घेते;
पण पुस्तक आपले मन घडवते.” 

Disclaimer / अस्वीकरण

या लेखातील माहिती उपलब्ध संदर्भ आणि शैक्षणिक/संशोधनात्मक निरीक्षणांवर आधारित असून, जनजागृतीच्या उद्देशाने मराठीत मांडण्यात आली आहे. विविध देशांतील वाचनासंबंधी आकडेवारी आणि संशोधनाचे निष्कर्ष त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात समजून घ्यावेत. हा लेख कोणत्याही व्यक्ती, संस्था किंवा पालकांना दोष देण्यासाठी नसून विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण करण्यासाठी सकारात्मक संदेश देण्याच्या उद्देशाने तयार करण्यात आला आहे.