भारताने जगाला दिलेले अनेक महान विचारवंतांपैकी एक म्हणजे अमर्त्य कुमार सेन. अर्थशास्त्र आणि समाजविकास या दोन्ही क्षेत्रांत त्यांनी दिलेले योगदान अतुलनीय आहे.
जन्म व शिक्षण
अमर्त्य सेन यांचा जन्म ३ नोव्हेंबर १९३३ रोजी शांतीनिकेतन (पश्चिम बंगाल) येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव अशुतोष सेन आणि आईचे नाव अमिता सेन. बालपणीच गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांच्या विचारसरणीचा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर प्रभाव पडला. सेन यांनी शिक्षण कोलकात्याच्या प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये घेतले आणि नंतर केंब्रिज विद्यापीठातून अर्थशास्त्रात डॉक्टरेट केली.
अर्थशास्त्रातील योगदान
अमर्त्य सेन यांनी "कल्याणाभिमुख अर्थशास्त्र" (Welfare Economics) आणि "सामाजिक पर्याय सिद्धान्त" (Social Choice Theory) या विषयांवर महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. त्यांनी अर्थव्यवस्थेतील प्रगती फक्त आर्थिक वाढीत नव्हे, तर माणसाच्या जीवनमानातील सुधारणा, शिक्षण, आरोग्य, समानता आणि स्वातंत्र्य यांवर आधारित असावी असा विचार मांडला.
नोबेल पारितोषिक
सन १९९८ मध्ये अमर्त्य सेन यांना अर्थशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकाने सन्मानित करण्यात आले, त्यांच्या संशोधनामुळे दारिद्र्य मापन, विकास अर्थशास्त्र आणि सामाजिक न्याय यावरील समज अधिक सखोल झाली.
‘Capability Approach’ – माणसाच्या क्षमतेवर आधारित दृष्टिकोन
सेन यांचा प्रसिद्ध "Capability Approach" म्हणजे माणसाच्या खऱ्या विकासाचे मोजमाप — त्याच्या उत्पन्नावर नव्हे, तर तो आपल्या क्षमतांचा वापर किती स्वातंत्र्याने करू शकतो यावर आधारित असावे.
महत्त्वाची पुस्तके
Development as Freedom
Poverty and Famines
The Idea of Justice
On Economic Inequality
सारांश
अमर्त्य सेन यांनी जगाला दाखवून दिले की अर्थशास्त्र केवळ आकडे आणि नफा-तोटा यांपुरते मर्यादित नसून ते मानवी कल्याणाशी जोडलेले विज्ञान आहे. त्यांच्या विचारांमुळे आधुनिक विकासाची व्याख्या अधिक मानवकेंद्रित आणि सर्वसमावेशक बनली.
तंत्रज्ञानाच्या युगात पत्रकारितेचे महत्त्व
बदलत्या हवामानाचे आपल्यावर परिणाम
बदलत्या हवामानाचे आपल्यावर परिणाम
