६४ प्रकारचे प्राणायाम : योगपरंपरेतील विस्तृत संकल्पना

प्राणायाम हा योगशास्त्राचा अत्यंत महत्त्वाचा अंग मानला जातो. श्वासोच्छ्वासाच्या शास्त्रशुद्ध पद्धतींनी शरीर, मन आणि आत्मा यांचे शुद्धीकरण घडते. परंपरेनुसार हठयोग प्रदीपिका, घेरंड संहिता, शिव संहिता यांसारख्या ग्रंथांत साधारणतः ८ ते १५ प्रमुख प्राणायामांचे उल्लेख आढळतात.

परंतु तांत्रिक, नाथ, सिद्धयोग परंपरांमध्ये विविध तंत्र, वेग, ध्वनी, मुद्रा, चक्रध्यान यांचे संयोजन करून ६४ प्रकारचे प्राणायाम मानले गेले आहेत. हे प्रकार मुख्यतः साधकाच्या गरजा, साधनेचा स्तर, ऋतू, आरोग्य व आत्मोन्नतीच्या उद्दिष्टांवर आधारित आहेत.

 मुख्य ८ प्राणायाम

१. नाडीशोधन
२. भस्त्रिका
३. कपालभाती
४. अनुलोम-विलोम
५. शीतली
६. शीतकारी
७. भ्रामरी
८. सूर्यभेदी / चंद्रभेदी

 विविध वर्गवारीनुसार विस्तार

• कुंभक-आधारित प्राणायाम – सहज, अंतर, बाह्य, समाधी, केवली, सूर्य, चंद्र इ.

• गतीनुसार प्राणायाम – मंदगती, मध्यमगती, तीव्रगती, लहरात्मक इ.

• मुद्रांसह प्राणायाम – महा मुद्रा, अश्विनी, मूलबंध, जालंधर, उड्डियान, महाबंध इ.

• ध्वनीसह प्राणायाम – ओंकार, रामनाम, सोऽहं, ऊं नाद, भ्रामरी + ओंकार इ.

• तत्वांवर आधारित प्राणायाम – अग्नी, जल, वायु, पृथ्वी, आकाश इ.

• चक्रध्यानसह प्राणायाम – मूलाधार ते सहस्रार केंद्रांवर लक्ष केंद्रीत करणारे प्रकार.

• विशेष परंपरागत साधना – नादानुसंधान, पंचवायू नियमन, त्रिवेणी, सुषुम्नाजागरण इ.

• तांत्रिक व संयुक्त रूपे – कुंडलिनी, कालाग्नि, त्राटक + प्राणायाम, मन्त्रयुक्त साधना इ.

• साधकाच्या स्तरानुसार – प्रारंभिक, मध्यम, उन्नत, ऋतु विशेष, रोग विशेष, मोक्षगामी इ.

सूचना (Disclaimer)

हा लेख केवळ माहितीसाठी आहे. प्राणायामाचे प्रत्येक प्रकार योग्य मार्गदर्शनाखालीच करणे आवश्यक आहे. चुकीच्या पद्धतीने केलेल्या श्वसनाभ्यासामुळे शारीरिक व मानसिक त्रास उद्भवू शकतो. त्यामुळे कोणताही प्राणायाम सुरू करण्यापूर्वी प्रशिक्षित योगगुरू किंवा तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे अत्यावश्यक आहे.