डॉ. होमी भाभा यांच्या कार्यपद्धतीतून शिकण्यासारख्या ३ गोष्टी — व्यक्ती घडवा, विचारांना वेळ द्या आणि भविष्याची तयारी आजच करा!

मुंबई | 

भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीच्या इतिहासात डॉ. होमी जहांगीर भाभा यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. त्यांनी केवळ संशोधन केले नाही, तर भारतात विज्ञानासाठी सक्षम संस्था, वैज्ञानिकांची नवी पिढी आणि भविष्यातील संशोधनासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा उभारण्यावरही भर दिला.

त्यांच्या कार्यपद्धतीकडे पाहिल्यास आजच्या शिक्षण, संशोधन, व्यवसाय आणि नेतृत्वासाठीही काही महत्त्वाचे धडे मिळतात.

 १. फक्त प्रमाणपत्र नाही, तर व्यक्तीची क्षमता ओळखा

1945 मध्ये Tata Institute of Fundamental Research (TIFR) उभारताना भारतात प्रशिक्षित भौतिकशास्त्रज्ञांची संख्या मर्यादित होती. अशा परिस्थितीत भाभा यांनी योग्य प्रतिभा शोधण्यावर भर दिला.

त्यांनी काही प्रतिभावान वैज्ञानिकांशी थेट संपर्क साधला आणि भारतात येऊन संशोधन करण्यासाठी त्यांना प्रोत्साहित केले.

यातून एक महत्त्वाचा विचार समोर येतो—

एखाद्या व्यक्तीचे मूल्य केवळ तिच्या पदवी, प्रमाणपत्र किंवा पदावर ठरत नाही; तिची जिज्ञासा, क्षमता, विचार करण्याची पद्धत आणि काहीतरी नवीन निर्माण करण्याची इच्छा यांनाही तितकेच महत्त्व असते.

 २. विचार करण्यासाठी वेळ राखून ठेवा

भाभा यांच्या कार्यशैलीतील आणखी एक उल्लेखनीय बाब म्हणजे स्वतःच्या वैज्ञानिक कामासाठी वेळ राखून ठेवणे.

नेतृत्वाच्या जबाबदाऱ्या, बैठका, पत्रव्यवहार आणि प्रशासकीय कामे असूनही सर्जनशील व बौद्धिक कामासाठी वेळ देण्यावर त्यांनी भर दिला.

आजच्या सततच्या धावपळीच्या जीवनात हा धडा विशेष महत्त्वाचा आहे.

आपण शिक्षक असो, विद्यार्थी असो, अधिकारी असो किंवा व्यवसायिक—
दिवसभरातील काही वेळ शांतपणे विचार करण्यासाठी, शिकण्यासाठी आणि स्वतःच्या महत्त्वाच्या कामासाठी राखून ठेवणे ही उत्पादकतेची चांगली सवय ठरू शकते.

 ३. गरज निर्माण होण्यापूर्वीच क्षमता उभी करा

भाभा यांची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण विचारसरणी म्हणजे भविष्यासाठी आधीच तयारी करणे.

भारताकडे अणु संशोधनाची पुरेशी पायाभूत सुविधा नसतानाही त्यांनी संशोधन आणि प्रशिक्षणासाठी आवश्यक व्यवस्था उभारण्यावर भर दिला. पुढे 1956 मध्ये ट्रॉम्बे येथे ‘अप्सरा’ अणुभट्टी कार्यान्वित झाली, जी भारताच्या अणु संशोधनाच्या प्रवासातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरली.

यातून आजच्या काळासाठी एक सुंदर धडा मिळतो—

गरज दिसल्यानंतर तयारी करण्यापेक्षा, भविष्यातील गरज ओळखून आजच क्षमता निर्माण करणे अधिक दूरदृष्टीचे ठरते.

या तीन सवयींचा एकत्रित अर्थ

भाभा यांच्या कार्यपद्धतीकडे केवळ व्यवस्थापनाच्या दृष्टिकोनातून पाहण्यापेक्षा ती संस्था आणि भविष्य घडवण्याची विचारसरणी म्हणून पाहता येते.

योग्य माणसे शोधा → विचारांना वेळ द्या → भविष्यासाठी पायाभूत सुविधा उभारा.

आज एखादी शाळा, संस्था किंवा टीम घडवताना देखील हा विचार लागू होऊ शकतो. चांगली संस्था केवळ सुंदर इमारतीमुळे किंवा मोठ्या बजेटमुळे तयार होत नाही; ती योग्य माणसे, चांगले विचार, सातत्यपूर्ण शिकणे आणि दूरदृष्टी यांच्या आधारावर उभी राहते.

आजचा प्रेरणादायी विचार

“भविष्य आपोआप घडत नाही;
त्यासाठी योग्य माणसे, योग्य विचार आणि योग्य तयारी आजच करावी लागते.”

डॉ. होमी भाभा यांच्या कार्याचा हा पैलू आपल्याला एक सकारात्मक संदेश देतो—
आज आपण जे ज्ञान, कौशल्य आणि पायाभूत सुविधा निर्माण करतो, त्याचा लाभ कदाचित उद्याची पिढी घेणार असते. म्हणून आजची चांगली गुंतवणूक म्हणजे उद्याच्या प्रगतीची पायाभरणी. ????

डिस्क्लेमर

हा लेख डॉ. होमी भाभा यांच्या सार्वजनिकरीत्या उपलब्ध जीवनकार्य व संस्थात्मक योगदानावरील माहितीतून प्रेरित केलेला माहितीपर व प्रेरणादायी लेख आहे. लेखातील काही व्यवस्थापनविषयक निष्कर्ष हे त्या कार्याचे सामान्यीकरण आहेत; ते भाभा यांच्या शब्दशः विधानांचे प्रतिनिधित्व करतात असे समजू नये.