विज्ञान काय सांगते? प्लास्टिकच्या बाटलीतील पाणी रोज का पिऊ नये

आजच्या धावपळीच्या जीवनात प्लास्टिकच्या पाण्याच्या बाटल्या अतिशय सोयीस्कर वाटतात. मात्र, विज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिले तर या सवयीमुळे आपल्या आरोग्यावर दीर्घकालीन गंभीर परिणाम होऊ शकतात, असा इशारा संशोधक देत आहेत.

थायलंडमधील सुंदर फी फी आयलंड्स दिसायला जरी निसर्गरम्य असले, तरी प्रत्यक्षात अनेक किनारे प्लास्टिक कचऱ्याने भरलेले आहेत. याच समस्येने प्रेरित होऊन संशोधक सारा साजेदी यांनी प्लास्टिक बाटल्यांमधील पाण्याच्या धोक्यांवर पीएचडी संशोधन केले. त्यांनी कॉनकॉर्डिया विद्यापीठात केलेल्या अभ्यासात 140 हून अधिक संशोधनांचा आढावा घेतला.

या अभ्यासानुसार, एक सामान्य व्यक्ती दरवर्षी सुमारे 39,000 ते 52,000 मायक्रोप्लास्टिक कण गिळते. मात्र, जे लोक नियमितपणे बाटलीबंद पाणी पितात, त्यांच्या शरीरात सुमारे 90,000 अधिक मायक्रोप्लास्टिक कण जातात.

मायक्रोप्लास्टिक हे अतिशय सूक्ष्म कण असतात—केवळ मिलिमीटरच्या हजाराव्या भागाएवढे. याहूनही लहान असलेले नॅनोप्लास्टिक पेशींमध्ये थेट प्रवेश करू शकतात. प्लास्टिकच्या बाटल्या तयार करताना, साठवताना किंवा उष्णतेला तोंड देताना त्यातून हे सूक्ष्म कण पाण्यात मिसळतात. हे कण शरीरात गेल्यानंतर काही रक्तप्रवाहात मिसळतात, तर काही अवयवांमध्ये साचतात.

संशोधनात असे आढळून आले आहे की मायक्रोप्लास्टिकचा संबंध

• दीर्घकालीन सूज (chronic inflammation)

• हार्मोनल असंतुलन

• ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस

• मेंदूशी संबंधित समस्या

• तसेच कर्करोगासारख्या गंभीर आजारांशी जोडला जात आहे

नॅनोप्लास्टिक डीएनए आणि प्रथिनांशी संपर्क साधू शकतात, ज्यामुळे जनुकीय नुकसान आणि दीर्घकालीन आरोग्य धोके निर्माण होऊ शकतात. याशिवाय, प्लास्टिकच्या बाटल्यांमधील बिस्फेनॉल्स आणि फ्थॅलेट्ससारखी रसायने उष्णतेमुळे किंवा बाटल्या पुन्हा पुन्हा वापरल्यास पाण्यात मिसळू शकतात.

साजेदी यांचे संशोधन Journal of Hazardous Materials मध्ये प्रकाशित झाले आहे. त्यांनी असेही नमूद केले की मायक्रो आणि नॅनोप्लास्टिक मोजण्यासाठी सध्या एकसमान पद्धती नाहीत. त्यामुळे जागतिक पातळीवर सुरक्षिततेचे निकष ठरवणे कठीण झाले आहे. प्लास्टिक पिशव्या, स्ट्रॉ यांवर बंदी येत असली तरी बाटलीबंद पाणी हा अजूनही एक मोठा दुर्लक्षित मुद्दा आहे.

उपाय म्हणून तज्ज्ञ पुनर्वापर करता येणाऱ्या बाटल्या, सार्वजनिक पाणीपुरवठा केंद्रे, रिफिल स्टेशन यांचा वापर सुचवतात. काही संशोधक पर्यावरणपूरक, जैवविघटनशील प्लास्टिकवरही काम करत आहेत.

साजेदी म्हणतात,
“शिक्षण हेच सर्वात महत्त्वाचे पाऊल आहे. आपत्कालीन परिस्थितीत प्लास्टिकच्या बाटलीतील पाणी पिणे ठीक आहे, पण रोजच्या आयुष्यात ते सवय बनू नये. हा प्रश्न तात्काळ विषबाधेचा नसून हळूहळू होणाऱ्या दीर्घकालीन विषारी परिणामांचा आहे.”

Disclaimer (सूचना):

या लेखातील माहिती विविध वैज्ञानिक संशोधन व प्रकाशित अभ्यासांवर आधारित असून केवळ जनजागृतीसाठी दिली आहे. हा लेख वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. आरोग्याशी संबंधित कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.