कचऱ्यातून उगवलेलं ‘ज्ञानाचं विद्यापीठ’ – सखारामची प्रेरणादायी गोष्ट

पुण्यातील उच्चभ्रू भागात दररोज एक कचरा गाडी यायची. निळा गणवेश, हातात ग्लोव्हज, चेहऱ्यावर मास्क आणि डोळ्यांत शांत तेज—तो होता सखाराम.

त्याचं काम साधं होतं—ओला आणि सुका कचरा वेगळा करणं. पण त्याची नजर वेगळी होती. कचऱ्यात एखादं जुने पुस्तक, अर्धवट वही किंवा स्पर्धा परीक्षेचं मार्गदर्शन सापडलं की तो ते जपून बाजूला ठेवायचा. कोणासाठी ते ‘रद्दी’ असेल, पण त्याच्यासाठी ते ‘भविष्य’ होतं.

एकदा एका बंगल्यासमोर इंजिनिअरिंग शिकणारा चिन्मय आपली जुनी पुस्तकं कचऱ्यात टाकत होता. सखारामने ती उचलून साफ केली. चिन्मयने हसत टोमणा मारला,
“काय काका, तुम्हाला वाचता येतं का? ही इंजिनिअरिंगची पुस्तकं आहेत. तुमच्या डोक्यावरून जातील.”

सखाराम शांतपणे म्हणाला,
“साहेब, ज्याला ज्ञानाची भूक असते त्याला अक्षराची किंमत कळते. ही तुमच्यासाठी रद्दी असेल, पण कोणासाठी तरी हे भविष्य आहे.”

चिन्मय हसून निघून गेला.

 सहा महिन्यांनंतर…

कॉलेजच्या शिबिरासाठी चिन्मय एका दुर्गम गावात गेला. गावात शाळा नव्हती, वीज नव्हती. पण गावकऱ्यांनी सांगितलं,
“आमच्याकडे मोफत वाचनालय आहे.”

पत्र्याच्या छोट्या शेडमध्ये हजारो पुस्तकं नीट लावलेली होती. ५०-६० गरीब मुलं त्या पुस्तकांत डोकं खुपसून अभ्यास करत होती. त्यात कादंबऱ्या, विज्ञान, स्पर्धा परीक्षा… आणि इंजिनिअरिंगची पुस्तकंही होती.

चिन्मयने विचारलं, “हे वाचनालय कोणी केलं?”

उत्तर आलं,
“आमचे सखाराम बाबा. ते शहरात कचरा गाडीवर काम करतात. दर रविवारी पोत्यात पुस्तकं आणतात. ते म्हणतात, ‘शाळा बांधायला पैसे नाहीत, पण रद्दीतून वाचनालय तर उभं करू शकतो.’”

चिन्मय स्तब्ध झाला.

तेवढ्यात सखाराम तिथे आला—डोक्यावर पुस्तकांचा गठ्ठा. हातात तेच इंजिनिअरिंगचं पुस्तक… जे कधीतरी चिन्मयने ‘कचरा’ म्हणून फेकलं होतं.

चिन्मयच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
“काका, मला माफ करा. मी तुम्हाला अडाणी समजलो. पण तुम्हीच खरे सुशिक्षित आहात.”

सखाराम हसला.
“मी शिकलो नाही, म्हणून वाटतं ही पोरं शिकली पाहिजेत. माझा हात कचऱ्यात असतो, पण या मुलांचं डोकं आकाशात असावं—हेच स्वप्न आहे.”

 बदलाची ठिणगी

त्या दिवशी चिन्मयने शपथ घेतली. पुण्यात परतल्यावर त्याने कॉलेजमध्ये “डोनेट अ बुक” मोहीम सुरू केली. आज त्या छोट्याशा वाचनालयात दहा हजारांहून अधिक पुस्तकं आहेत.

गावकऱ्यांसाठी सखाराम हा केवळ कचरा गाडी चालक नाही; तो त्यांचा मार्गदर्शक, शिक्षक, आणि खऱ्या अर्थाने ‘विद्यापीठ’ आहे.

 या कथेचा संदेश

• कोणाच्याही कामावरून त्याची बुद्धिमत्ता ठरवू नका.

• जुनी पुस्तकं रद्दीत टाकू नका; ती कोणाचं आयुष्य बदलू शकतात.

• शिक्षण इमारतींनी मोठं होत नाही, तर माणसांच्या मनाने मोठं होतं.

ज्ञान पुस्तकात असतं, पण शहाणपण संस्कारात असतं.
कदाचित आपल्या घरात पडलेलं एखादं पुस्तक कोणाच्या स्वप्नांना पंख देऊ शकतं.

ही कथा वाचताना डोळ्यांत पाणी येणं स्वाभाविक आहे… कारण ती आपल्याला आठवण करून देते—
खरी श्रीमंती पैशात नसते, ती विचारात आणि दानत मध्ये असते. 

अस्वीकरण:
ही कथा समाजात सकारात्मक विचार आणि प्रेरणा देण्यासाठी सादर केलेली आहे. पात्रे व प्रसंग हे प्रेरणादायी स्वरूपाचे असून त्यामागील संदेश महत्त्वाचा आहे.