‘वंदे मातरम्’ संदर्भात केंद्र सरकारची नवी मार्गदर्शक तत्त्वे

केंद्रीय गृह मंत्रालयाने अलीकडेच राष्ट्रीय गीतवंदे मातरम् संदर्भात सविस्तर मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली आहेत. २८ जानेवारी रोजी जारी करण्यात आलेल्या १० पानी आदेशानुसार, सुमारे ३ मिनिटे १० सेकंदांची सहा कडव्यांची अधिकृत आवृत्ती विविध शासकीय आणि औपचारिक कार्यक्रमांमध्ये वाजवणे किंवा गाणे बंधनकारक करण्यात आले आहे.

 कोणत्या प्रसंगी वाजवले जाणार?

आदेशानुसार खालील प्रसंगी राष्ट्रीय गीत वाजवले जाईल:

• राष्ट्रध्वज फडकावण्याच्या वेळी

• राष्ट्रपती औपचारिक राज्य समारंभात आगमन/निर्गमन करताना

• राष्ट्रपतींच्या राष्ट्राला उद्देशून संदेशाच्या आधी आणि नंतर

• राज्यपाल किंवा उपराज्यपाल यांच्या आगमन व भाषणाच्या वेळी

• नागरी सन्मान समारंभ (Civil Investiture)

• इतर विशेष प्रसंगी, ज्यासाठी केंद्र सरकार आदेश देईल

जर राष्ट्रीय गीत आणि राष्ट्रगीत जन गण मन दोन्ही एकत्र वाजवले गेले, तर वंदे मातरम् प्रथम वाजवले जाईल. दोन्ही वेळेस प्रेक्षकांनी सावधान स्थितीत उभे राहणे अपेक्षित आहे.

 वादन आणि सामूहिक गायन

आदेशात कार्यक्रमांचे तीन प्रकार नमूद केले आहेत:

1. फक्त वादन (Playing only)

2. वादनासह सामूहिक गायन (Mass Singing with Band)

3. ऐच्छिक गायन (May be sung)

सांस्कृतिक कार्यक्रम, ध्वजारोहण समारंभ किंवा शालेय उपक्रमांमध्ये सामूहिक गायनाची तरतूद करण्यात आली आहे. यासाठी गायकमंडळी, ध्वनीव्यवस्था आणि अधिकृत गीताच्या छापील प्रतींची सोय करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.

 शाळांमधील भूमिका

आदेशानुसार शाळांमध्ये दिवसाची सुरुवात राष्ट्रीय गीताच्या सामूहिक गायनाने करण्याची सूचना देण्यात आली आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये राष्ट्रगीत, राष्ट्रीय गीत आणि तिरंग्याबद्दल आदरभाव निर्माण करण्यासाठी शाळांनी विशेष कार्यक्रम आयोजित करावेत, असे नमूद करण्यात आले आहे.

 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

वंदे मातरम् हे गीत बंगाली साहित्यिक Bankim Chandra Chatterjee यांनी १८७० च्या दशकात संस्कृतनिष्ठ बंगाली भाषेत रचले. स्वातंत्र्य चळवळीत या गीताने प्रेरणादायी भूमिका बजावली. १९५० साली या गीतातील पहिल्या दोन कडव्यांना भारताचे राष्ट्रीय गीत म्हणून मान्यता देण्यात आली.

अलीकडच्या काळात या गीताच्या इतिहास, स्वरूप आणि राजकीय संदर्भांवर संसदेत चर्चाही झाली होती. यावर्षीच्या प्रजासत्ताक दिन संचलनाची थीमही “स्वातंत्रता का मंत्र – वंदे मातरम्” अशी होती.

 शिष्टाचाराबाबत स्पष्ट सूचना

आदेशानुसार:

• अधिकृत आवृत्ती वाजवताना प्रेक्षकांनी सावधान स्थितीत उभे राहावे.

• चित्रपट, माहितीपट किंवा न्यूजरीलमध्ये गीताचा अंश दाखवला गेल्यास उभे राहणे आवश्यक नाही.

• बँडद्वारे वादन करताना ड्रम रोलद्वारे पूर्वसंकेत दिला जाईल.

 निष्कर्ष

केंद्र सरकारच्या या निर्णयामुळे राष्ट्रीय गीतासाठी प्रथमच सुस्पष्ट आणि अधिकृत प्रोटोकॉल निश्चित करण्यात आला आहे. यामुळे औपचारिक कार्यक्रमांमध्ये एकसंधता आणि शिस्त राखण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.

राष्ट्रीय प्रतीकांप्रती आदर आणि शिष्टाचार राखणे हे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. ‘वंदे मातरम्’ हे केवळ गीत नसून स्वातंत्र्यलढ्याची प्रेरणा आणि मातृभूमीप्रती निष्ठेचे प्रतीक आहे. 

अस्वीकरण:
हा लेख प्रसारमाध्यमांमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या माहितीनुसार तयार केलेला माहितीपर लेख आहे. शासकीय नियम व आदेश कालानुसार बदलू शकतात. अधिकृत तपशीलांसाठी संबंधित सरकारी अधिसूचना पाहाव्यात.